Mawlānā's Ontological Encounter with Painting in Selected Verses from the Dīwān-e Kabīr

Document Type : Research Paper

Author

Assistant Professor, Department of Painting, Faculty of Art, Alzahra University, Tehran, Iran

Abstract

Pre‑Islamic traditions of representation in Egypt, Mesopotamia, and India fostered the belief that painting was a great sin, as the painter was seen as challenging God. Consequently, the words of Mawlana Jalal al‑Din Muhammad, the 13th‑century Persian poet and mystic, in works such as the Maṯnawi and the Ghazaliat‑e‑Shams, reflect an alternative perspective on iconoclasm, the Byzantine Christian painting tradition, and the role of painting in Islamic civilization. We pose the following questions: What are the primary themes in Mawlana’s perspective on painting? How does he reconcile the iconoclastic movement, Byzantine Christianity portraiture, and the continuity of painting in Islamic civilization based on religious teachings? The study seeks to conceptualize Mawlana’s mystical approach to painting. The primary objective is to examine the historical challenges in perspectives on painting from a theological standpoint. The aim is to employ a visual approach in reinterpreting Mawlana’s ghazal and to reassess his hermeneutical view of painting. Methodologically, this study is grounded in historical analysis through the pragmatic examination of lexicon and concepts within the context of Mawlana’s discourse and that of his contemporaries. The comparison between the notions and surviving examples of paintings from the traditions of Egypt, Mesopotamia, ancient Byzantine, and Islamic civilization seems necessary. The premises include an exploration of Mawlana’s statements and concepts regarding painting, the derivation of his beliefs from Islamic teachings, and the influence of Sufism and mysticism on his thought. The concepts and fragments of his ghazals reveals that Mawlana, by distinguishing the corporeal painting and spiritual, seeks to resolve the dilemmas associated with painting, and demonstrate that the mere act of painting is not inherently sinful. Mawlana’s ghazal constitute a multilayered dialogue. Internally, this dialogue unfolds between the self and the soul, while externally, it occurs between the painter and the subject, advancing within the framework of iconoclasm on one hand and the potentials of representation on the other. From an iconoclastic perspective, engaging in the act of painting brings immense torment to the painter. Moving from the experience of tangible representation to mystical experience, Mawlana invites painting to transition from similitude (resemblance) to transcendence (purification/mirroring). Then mystical experience grounded in revelatory theology does not abolish painting but rather transforms its perception and interpretation into a liberating act within a hermeneutical framework. The painter, by gazing at the subject, cannot truly animate the image unless he transcends the superficial layer and perceives the unseen soul in stillness. Nevertheless, the painter remains the representative of the soul’s infinitude in a fleeting moment and cannot fully grasp and depict the entirety of the soul’s grandeur. This is articulated in one of Mawlana’s ghazals at a time when painting in Islamic civilization was undergoing a crucial transformation, marking the emergence of major artistic schools in Iran. In Mawlana’s perspective, theoretical ideas concerning Egyptian, Byzantine Christianity, and Baghdad School painting traditions converge. This perspective marks the beginning of painting’s journey in Islamic civilization toward rediscovering its theoretical foundations and new functions.

Keywords

Main Subjects

References

Qur'an al-Karim. (2008). (M. Sadeghi Tehrani, Trans.). Kalidar. Abul-Ma'ali-Nasrallah (2013). Kalilah va dimnah (M. Minavi, Ed.). Saless pub. (in Persian)
al-Aflaki, Shams al-Din Ahmad. (1983). Manakib al-arifin. Donyaye-Ketab Pub. (in Persian)
al-Bukhari, M. (2011). Sahih al-bukhari (vol. 7). Dar al-Tasil. (in Arabic) al-Farabi, A.N. (1967). Kitab al-musiqi al-kabir (Gh.A.M. Khashabah, Ed.). Dar al-Kotob-e Arabi. (in Arabic)
al-Haytham, H. (1983). Kitab al-manazir (books. I-III, A. Sabra, Ed.). The national council for culture, arts and letters. (in Arabic)
al-Maqrizi, T.A. (1995a). al-Mawāʻiẓ wa-al-Iʻtibār bi-Dhikr al-Khiṭaṭ wa-al-āthār (vol. 1, I.F. Seyed, Ed.). al-Forqn. (in Arabic) al-Maqrizi, T.A. (1995b). al-Mawāʻiẓ wa-al-Iʻtibār bi-Dhikr al-Khiṭaṭ wa-al-āthār (vol.4, I.F. Seyed, Ed.). al-Forqn. (in Arabic) Barasch, M. (2020). Theories of art: from Plato to Winckelmann [Nazariyye-hā-ye honar: az Plāton tā Winckelmann]. (M.R. Abolghasemi, Trans.). Cheshmeh pub. (in Persian)
Bileqani, Modjir al-Din (1979). Diwan-e mojir al-din. Mohammad Abadi. History and Culture of Iran Institute. (in Persian) Bolkhari Ghehi, H. (2015). Manifestation theori [Nazariyye-ye tajallī]. Daftar-e Nashr-e Farhang-e Islami . (in Persian)
Borg, Barbara E. (2012). Portraits (Christian Riggs), The oxford handbook of Roman Egypt (pp. 613-629). University Press. Bukhari, M. (2013). Sahih al-bukhari. (vol. 6, A.A.N. Ahrari, Trans.). Ahmad Jam Publications. (in Persian)
Coomaraswamy, Ananda k. (1935). Mediaeval aesthetic: I. dionysius the pseudo-aeropagite, and ulrich engelberti of strassburg. The art Bulletin, 17 (1), 31-47. https://www.tandfonline.com/toc/rcab20/17/1
Davies, P.J.E. and Others .(2009). Janson's history of art: the western tradition [Tārīkh-e honar-e gharb]. translated by Farzan Sojoodi. Mirdashti Publisher. (in Persian)
Dehkhoda, A. (1998). Loghatname :encyclopedic dictionary, (M. Moin and J. Shahidi, eds.). Tehran University press. (in Persian)
Ettinghausen, R. and Grabar, O. (2007). The art and architecture of islam (1), 650-1250 [Honar va memāri-ye Eslām]. (Y. Azhand, Trans.). SAMT. (in Persian)
Farabi, A.N. (1996). Kitab musiqi kabir [Ketāb al-mūsīqī al-kabīr]. (A. Azarnoush, Trans.). Institute for humanities and culture studies. (in Persian)
Fotoohi-Rudmajani, M. (2016). Manakib al-arifin. In (E. Saadat, Ed.). Encyclopaedia of persian language and literature (vol. 6, pp. 207-211), Academy of persian language and literature. (in Persian)
Furozanfar, B. (2002). Traditions and stories of the Masnavi [Aḥādīs va qeṣaṣ-e Masnavī] (H. Davoodi, Trans.). AmirKabir pub. (in Persian)
Furozanfar, B. (2010). Commentary on the noble Masnavi (Vol. 3) [Sharḥ-e Masnavī-ye sharīf] Zavar pub. (in Persian) Ghazali, A.H. (2001). Keemiya-e saadat (vol. 2, H. Khadiv-Jam, Ed.). Elmi-o-Farhangi pub. (in Persian)
Goashani-Heravi, Dust-Mohammad (1993). Preface of Bahram-Mirza album, (N. Mayil-Hirawi, Ed.), The art of bibliograpy in islamic civilization (pp. 259-276). Behnashr pub. (in Persian)
Grabar, Andre. (2023). Christian Iconography: A Study of Its Origins. Prnceton University Press.
Hartt, F.E. (2003). Art: A history of painting, sculpture, architecture [Tārīkh-e honar]. (H. Riahi, Trans.). Paykan Press. (in Persian)
Holy Quran. (2003). The Holy Qur'an [Qorʾān-e Karīm]. (M. Sadeqi-Tehrani, Trans.). Kelidar Pub. (in Persian)
Homaee, J. (1997). Mowlavinameh: what Mowlavi say? (vols. 1-2). Homa pub. (in Persian)
Ibn al-Nadim, M.I. (1929). al-Fihrist. al-Maktabat al-tejariat al-Kobra. (in Arabic)
Ibn al-Nadim, M.I. (2002). al-Fihrist [Al-Fihrist]. (M. R. Tajadod, Trans.). Asatir Pub. (in Persian)
Ibn Batuta. (1997). Tuḥfat an-Nuẓẓār fī gharāʾib al-amṣār wa ʿajāʾib al-asfār [Safarnameh Ibn Batuta]. Translated by Mohammad Ali Movahed. Agah pub. (in Persian)
Jabaran, M.R. (2004). Iconography in Islam [Sūratgarī dar Eslām]. Sooremehr pub. (in Persian)
James, M.R. (1924). The apocryphal new testament (M. R. James, Trans.). Oxford University Press.
James, T.G.H. (2005). The british museum concise entroduction to ancient Egypt. The University of Michigan press. Keshmiri, M. (2024). In search of paintings with advanced visual errors according to Ibn al-Haytham's account in al-Manazir [Dar jostojū-ye naqqāshīhā-yi bā khaṭā-ye baṣarī-ye pīshrafteh be ravāyat-e Ibn al-Haytham dar al-Manāẓir]. Journal of fine arts: visual arts, 29(3), 19-33. https://doi.org/10.22059/jfava.2024.374442.667262 (in Persian)
Masudi, A. H. (2003). Morūǰ ul-ḏahab wa Maʿādīn ul-ǰūhar (vol. 1, A.Gh. Payandeh, Trans.). Elmi-o-Farhangi pub. (in Persian)
Masudi, A. H. (2005). Morūǰ ul-ḏahab wa Maʿādīn ul-ǰūhar (vol. 1, K.H. Maree, Ed.). Maktabat al-asrieh. (in Arabic) Meybodi, A.R. (2003). Kashf al-asrar va oddat al-abrar (vol. 2, A.A. Hekmat, Ed.). AmirKabir pub. (in Persian)
Mohammadi, P. (2000). Aflaki, (S.M.K. Mousavi-Bojnourdi Ed.), Encyclopaedia Islamica (vol. 9, pp. 589-591). The centre for the great islamic encyclopaedia. (in Persian)
Mowlavi, J.M. (1981). Gozide-ye ghazaliyat-e Shams (M.R. Shafie-Kadkani, Ed.). Ketabhaye Jibi pub. (in Persian)
Mowlavi, J.M. (1996a). Masnavi (vol, 1, M. Estelami, Ed.). Zavar pub. (in Persian) Mowlavi, J.M. (1996b). Masnavi (vol, 4, M. Estelami, Ed.). Zavar pub. (in Persian)
Mowlavi, J.M. (1996c). Masnavi (vol, 6, M. Estelami, Ed.). Zavar pub. (in Persian)
Mowlavi, J.M. (1997). Koliat-e Shams-e tabrizi (B. Furozanfar, Ed.). AmirKabir pub. (in Persian)
Mowlavi, J.M. (2009). Ghazaliat-e Shams (vols. 1-2, M.R. Shafie-Kadkani, Ed.). Sokhan pub. (in Persian) Nasr, S. H. (1968). The world of imagination and the concept of space in the Persian miniature [ʿĀlam-e khiyāl va mafhūm-e fazā dar mīniātūr-e Īrānī]. Iranian Archaeology and Art, 1(1), 16–21. (in Persian)
Nasr, S. H. (1987). The World of Imagination and the Concept of Space in the Persian Miniature [ʿĀlam-e khiyāl va mafhūm-e fazā dar mīniātūr-e Īrānī]. In Islamic Art and Spirituality (pp. 177–184). University of New York Press.
Nazif, M. (2015). al-Hasan ibn al-Haytham: his optical studies and discoveries [Ibn al-Haytham va naẓarīyāt-e nūr]. (F. Mohasel-e Tousi, Trans.). Tehran University press and Shahid Bahonar University press. (in Persian)
Nizami-Arudi-Samarqandi, A.O. (2009). The Chahār Maqāla [Chahār Maqāla]. (M. Ghazvini; M. Moin and M. Moin, Eds.). Seday-e Moaaser pub. (in Persian)
Plato. (2001). Plato, complete works [Dowreh-ye kāmel-e āthār]. (vol.4, M.H. Lotfi, Trans.). Khrazmi pub. (in Persian) Pourjavady, N. (1988). The concept of perspective in Kalilah and Demnah and the reasons for eliminating three-dimensional space in Islamic paintings [Mafhūm-e perspektīv dar Kalīleh va Demneh va ʿelal-e ḥazf-e fazā-ye se-boʿdī dar naqqāshīhā-ye Eslāmī]. Nashr-e Danesh , 47(3), 18-30. https://ensani.ir/fa/article/293237 (in Persian)
Riggs, Christian (2005). The beautiful burial in Roman Egypt, art, identity, and funerary religion. Oxford University Press. Shafie-Kadkani, M. (2014). Images of imagination in Persian poetry [Sovar-e khiyāl dar sheʿr-e Fārsi]. Agah. (in Persian) Shahidi, S. J. (2001a). Commentary on the Masnavi [Sharḥ-e Masnavī] (Vol. 1). Elmi-o-Farhangi pub. (in Persian)
Shahidi, S. J. (2001b). Commentary on the Masnavi [Sharḥ-e Masnavī] (Vol. 6). Elmi-o-Farhangi pub. (in Persian) Tatarkiewicz, W. (2017). History of aesthetics [Tārīkh-e zībāī-shenāsī, jeld-e dovom: zībāī-shenāsī-ye qorūn-e vosta]. (vol. 2, H. Rabiee, Trans.). Minooye Kherad pub. ʿAkāsheh, Tharwat. (2001). Islamic painting [Negārgari-ye Eslāmi] (Gh. R. Tahami, Trans.). Research Institute for Islamic Culture and Art. [In Persian].
Vasefi, Z. M. (1971). Badāyeʿ al-Waqāyeʿ [Badāyeʿ al-Waqāyeʿ]. (A.N. Boldyrev, Ed.). Bonyad-e Farhang-e Iran. (in Persian) Yaqut al-Hamawi, Sh.A. (1906). Kitab mu'jam al-buldan (vol. 2, M.A. al-Khanji, Ed.). al-Saa'dat. (in Arabic)
Zamani, K. (2019a). Sharhe jame mathnavie ma'navi (vol. 1). Etelaat pub. (in Persian)
Zamani, K. (2019b). Comprehensive commentary on the Masnavi of Rumi [Sharh-e jāmeʿ-e Mathnavi-ye Maʿnavi] (vol. 6). Etelaat pub. (in Persian)
Zarrinkoub, A. H. (1989). Serr-e ney: criticism and interpretation of the Masnavi [Sirr-e ney: naqd va sharḥ-e taḥlīlī va taṭbīqī-ye Masnavī]. (vols. 1-2). Elmi pub.(in Persian)
قرآن کریم (1387). (محمد صادقی تهرانی، مترجم). کلیدر.
ابن‌بطوطه (1376). سفرنامة ابن‌بطوطه (پاپ پنجم (جلد 1) (محمدعلی موحد، مترجم). آگه. (چاپ اثر اصلی 1987)
ابن‌ندیم، محمدبن‌اسحاق (1348هـ.ق.). الفهرست. المکتبه التجاریه الکبری.
ابن‌ندیم، محمدبن‌اسحاق (1381). الفهرست (محمدرضا تجدد، مترجم). اساطیر. (چاپ اثر اصلی 1871)
ابن‌هیثم، حسن (1983). المناظر (مقالات 1، 2 و 3، عبدالحمید صبره، مصحح). المجلس الوطنی‌ـ‌قسم التراث العربی.
اتینگهاوزن، ریچارد، و گرابر، الک (1383). هنر و معماری اسلامی (1) 1250ـ650. (چاپ چهارم (یعقوب آژند، مترجم). سمت. (چاپ اثر اصلی 1994).
افلاطون (1380). دورة کامل آثار (چاپ سوم (جلد 4) (محمدحسن لطفی، مترجم). خوارزمی. (چاپ اثر اصلی 1997)
افلاکی، شمس‌الدین‌احمد (1362). مناقب‌العارفین. دنیای کتاب.
باراش، موشه (1399). نظریه‌های هنر از افلاطون تا وینکلمان (محمدرضا ابوالقاسمی، مترجم). چشمه. (چاپ اثر اصلی 1985)
بخاری، ابوعبدالله محمد (1433هـ.ق.). صحیح البخاری (جلد 7). دارالتاصیل.
بخاری، ابوعبدالله محمد (1392). صحیح البخاری (جلد 6) (عبدالعلی نور احراری، مترجم). احمد جام. (چاپ اثر اصلی 1998)
بلخاری، حسن (1394). نظریة تجلی درباب شمایل‌گریزی هنر اسلامی. نشر فرهنگ اسلامی.
بیلقانی، مجیرالدین (1358). دیوان مجیرالدین (محمد آبادی، مصحح). تاریخ و فرهنگ ایران.
پورجوادی، نصرالله (1367). مفهوم پرسپکتیو در کلیله و دمنه و علل حذف فضای سه‌بعدی در نقاشی‌های اسلامی. نشر دانش، 47 (3)، 18ـ30. https://ensani.ir/fa/article/293237
تاتارکیویچ، ولادیسلاف (1396). تاریخ زیبایی‌شناسی، (جلد دوم: زیبایی‌شناسی قرون وسطا) (هادی ربیعی، مترجم). مینوی خرد. (چاپ اثر اصلی 1970).
جباران، محمدرضا (1383). صورتگری در اسلام. سورة مهر.
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه (جلد 3). دانشگاه تهران.
دیویس، پنهلوپه جی. یی.، و همکاران (1388). تاریخ هنر جنسون (فرزان سجودی، سرمترجم). میردشتی. (چاپ اثر اصلی 1999)
زرین‌کوب، عبدالحسین (1368). سر نی: نقد و شرح تحلیلی و تطبیقی مثنوی (جلد 1و2). علمی.
زمانی، کریم (1398الف). شرح جامع مثنوی معنوی (جلد 1). اطلاعات.
زمانی، کریم (1398ب). شرح جامع مثنوی معنوی (جلد 6). اطلاعات.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1391). صور خیال در شعر فارسی. آگه.
شهیدی، سیدجعفر (1380الف). شرح مثنوی (جلد 1). علمی و فرهنگی.
شهیدی، سیدجعفر (1380ب). شرح مثنوی (جلد 6). علمی و فرهنگی.
عکاشه، ثروت (1380). نگارگری اسلامی (سیدغلامرضا تهامی، مترجم). حوزه هنری. (چاپ اثر اصلی 2001)
غزالی، ابوحامد (1380). کیمیای سعادت (جلد 2: ربع مهلکات و ربع منجیات، حسین خدیوجم، مصحح). علمی‌وفرهنگی.
فارابی، ابونصر (1375). موسیقی کبیر (آذرتاش آذرنوش، مترجم). پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. (چاپ اثر اصلی 1967) فارابی، أبونصر (1967). کتاب الموسیقی الکبیر (غطاس عبدالملک خشبه، محقق). دارالکتب العربی.
فتوحی، محمود (1395). مناقب‌العارفین. در اسماعیل سعادت (ویراستار)، دانشنامه زبان و ادب فارسی (جلد 6، صفحات 207ـ211). فرهنگستان زبان و ادب فارسی. فروزانفر، بدیع‌الزمان (1381). احادیث و قصص مثنوی (حسین داودی، مترجم). امیرکبیر.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1389). شرح مثنوی شریف (جلد 3).
زوار. کشمیری، مریم (1403). در جستجوی نقاشی‌هایی با خطای بصری پیشرفته به گزارش ابن‌هیثم در المناظر. هنرهای زیبا: هنرهای تجسمی، 29 (3)، 19ـ33. 10.22059/jfava.2024.374442.667262
گرابر، اولگ (1390). مروری بر نگارگری ایرانی. (مهرداد وحدتی دانشمند، مترجم). فرهنگستان هنر. (چاپ اثر اصلی 1999)
گواشانی، دوست‌محمد (1372). دیباچه ( نجیب مایل هروی، ویراستار)، کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی (صص. 259ـ276). آستان قدس رضوی.
محمدی، پروانه (1379). افلاکی (سید محمدکاظم موسوی بجنوردی، سرویراستار). دایره‌المعارف بزرگ اسلامی (جلد 9). مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی. 589ـ591.
مسعودی، علی‌بن‌الحسین (1382). مروج‌الذهب (جلد 1) (ابوالقاسم پاینده، مترجم). علمی‌وفرهنگی. (چاپ اثر اصلی 1973)
مسعودی، علیبنالحسین (2005). مروجالذهب و معادن الجواهر (الجزء الاول، کمال‌حسن مرعی، مصحح). مکتبهالعصریه.
مقریزی، تقی‌الدین (1995الف). المواعظ والاعتبار فی ذکره الخطط و الآثار (جلد 1) (ایمن‌ فؤاد سید، مصحح). الفرقان للتراث اسلامی. مقریزی، تقی‌الدین (1995ب). المواعظ والاعتبار فی ذکره الخطط و الآثار (جلد 4) (ایمن‌ فؤاد سید، مصحح). الفرقان للتراث اسلامی. منشی، نصرالله (1392). کلیله‌ودمنه (مجتبی مینوی، مصحح). ثالث.
مولانا، جلال‌الدین محمد (1360). گزیده غزلیات شمس (محمدرضا شفیعی‌کدکنی، ویراستار). کتابهای جیبی.
مولانا، جلال‌الدین محمد (1375الف). مثنوی، مقدمه، تصحیح، تعلیقات و فهرستها (جلد 1) (محمد استعلامی، ویراستار). زوار.
مولانا، جلال‌الدین محمد (1375ب). مثنوی، مقدمه، تصحیح، تعلیقات و فهرستها (جلد 4) (محمد استعلامی، ویراستار). زوار.
مولانا، جلال‌الدین محمد (1375ج). مثنوی، مقدمه، تصحیح، تعلیقات و فهرستها (جلد 6) (محمد استعلامی، ویراستار). زوار.
مولانا، جلال‌الدین محمد (1376). کلیات شمس یا دیوان کبیر (بدیع‌الزمان فروزانفر، مصحح). امیرکبیر.
مولانا، جلال‌الدین محمد (1388). غزلیات شمس تبریز (جلد 1و2) (محمدرضا شفیعی‌کدکنی، ویراستار). سخن. میبدی، ابوالفضل رشیدالدین (1382). کشف‌الاسرار و عده‌الابرار (جلد 2) (علی‌اصغر حکمت، مصحح). امیرکبیر.
نصر، سید حسین (1347). عالم خیال و مفهوم فضا در مینیاتور ایرانی. باستان‌شناسی و هنر ایران، 1 (1)، 16ـ21.
نظامی عروضی، احمدبن‌عمر (1388). چهار مقاله و تعلیقات (محمد قزوینی، محمد معین، مهدخت معین، مصححان). صدای معاصر. نظیف، مصطفی (1394). ابن‌هیثم و دانش نورشناسی: آراء و اکتشافات (فاطمه موحدی طوسی، مترجم). دانشگاه تهران. (چاپ اثر اصلی 2008)
واصفی، زین‌الدین محمود (1350). بدایع‌الوقایع (جلد 2) (الکساندر بلدروف، مصحح). بنیاد فرهنگ ایران.
هارت، فردریک (1382). سی‌ودو هزار سال: تاریخ هنر، نقاشی، پیکرتراشی، معماری (هرمز ریاحی، سرویراستار). پیکان. (چاپ اثر اصلی 1991)
همایی، جلال‌الدین (1376). مولوی‌نامه: مولوی چه می‌گوید؟ (جلد 1و2). هما. یاقوت حموی، شهاب‌الدین آبی‌عبدالله.(1906). کتاب معجم‌البلدان (جلد 2) (محمدامین الخانجی، مصحح). بمطبعه السعاده.
Journal of Fine Arts: Visual Arts
Volume 31, Issue 1
May 2026
Pages 73-85

Files

Share

How to cite

Statistics