تحقق دوگانه نظم/آشوب (کاسموس/خائوس) در ویژگی‌های بصری روزنامه ایران در دوره ناصری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری پژوهش هنر، دانشکده پژوهش‌های عالی هنر و کارآفرینی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.

2 استادیار گروه ارتباط تصویری، دانشکده هنرهای تجسمی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.

3 دانشیار گروه فلسفه هنر، دانشکده هنر و معماری دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران.

چکیده

نظم/ آشوب از مهم‌ترین مفاهیم دیالکتیکی نشانه‌شناسی لوتمان است که تعلق نظام‌های نشانه‌ای را به فرهنگ و نا- فرهنگ آشکار می‌کند. هدف این پژوهش دریافتن چگونگی به تصویر درآمدن این نشانه‌ها در سپهر نشانه‌ای روزنامه‌های دوره ناصری و مطالعه ویژگی­های بصری روزنامۀ ایران با توجه به این دو مفهوم  است.  بدین‌منظور با ارائه الگویی تحلیلی برای درک مفاهیم مذکور و تبیین ویژگی­های بصری روزنامه‌ی ایران، در پی پاسخ به این پرسش­ها است که: کنش متقابل نظم و آشوب در یک سپهر نشانه‌ای چگونه باعث فهم‌پذیری عناصر فرهنگی می­شود؟ و دوگانه‌ی مذکور چگونه در ویژگی‌های بصری روزنامه ایران منعکس شده است؟ این مقاله از نظر هدف توسعه­ای و از نظر روش تجزیه و تحلیل توصیفی- تحلیلی و با رویکرد نشانه­شناسی فرهنگی لوتمان است. شیوۀ گردآوری اطلاعات به روش اسنادی، جامعۀ آماری آن تمام شمارگان روزنامۀ ایران و انتخاب نمونه‌ها به‌صورت هدفمند بوده است. یافته­های پژوهش نشان می­دهد که ویژگی­های بصری روزنامه ایران در یک فرآیند تاریخی و در پی کنش میان نظم و آشوب در سپهر نشانه‌ای ایران تثبیت شد و در این صیرورت با عبور از برخی هنجارهای پیشین در انتشار روزنامه‌ها به هویتی آمیخته دست یافت که از نزدیکی به «دیگری» فرهنگی و آمیزش با خود-الگوهای فرهنگی پدید آمده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


Adamiyat, F. (1972). The idea of progress and the rule of law: the era of Sepahsalar [Andishe-ye taraghi va hokumat-e ghanun ‘asr-e Sepahsalar]. Kharazmi Publishing Company. (in Persian)
Afzal Tousi, E. & Mohammadkhani, E. (2010). Visual features of newspapers of the Qajar era in transition from lithography to letterpress [Vijeghi-ha-ye basari-ye roznāmeh-hā-ye dowre-ye Qajar dar gozar az chap-e sangi be chap-e sarbi]. Ganjine-ye asnad, 78, 71–87. (in Persian)
Algoune Jonqāni, M. (2015). A study on the structure of the artwork from Lotman’s perspective [Pajuheshi darbāre-ye sāxtār-e asar-e honari az cheshmandāz-e Lotman]. Faslname-ye Takhasosi-ye Naghd-e Adabi, 8(31), 15–39. https://doi.org/20.1001.1.20080360.1394.8.31.4.9 (in Persian)
Andrews, E. (2015). The importance of Lotmanian semiotics to sign theory and the cognitive neurosciences. Sign System Studies, 43(2/3), 347–364. https://doi.org/10.12697/SSS.2015.43.2-3.10.
Asnaashari, N. (2024). A review on the social reflections of the image of Naser al-din shah in the royal illustration press (A case study of the image of Naser al-din shah in the issue 1 of Sharaf newspaper) [Gozāri bar bāztābhā-ye ejtemā‘i-ye tasvir-e Nāsereddin shāh dar matbu‘āt-e mosavvar-e darbari]. Archaeological Research of Iran, 13(39), 327-348. https://doi.org/10.22084/nb.2023.27284.2543 (in Persian)
Baygzade, K. and Ahmadi, P. (2023). Analysis of Baha Taher novels based on cosmos and chaos (case study: The Migration Novel "Eshgh DarTabied" and the "Zemstan Tars" story collection) [Tahlil-e roman-haye mohajerat Baha Taher bar paye-ye kosmos/nazm va khaos/ashub (motale‘e-ye moradi: roman-e mohajerat “Eshgh dar tab‘id” va majmu‘e-ye dāstān “Zemestan-e Tars”)]. Arabic Literature, 15(2), 1-22. https://doi.org/1022059/JALIT.2022.342286.612544 (in Persian) Baygzade, K., ahmadi, P., jabri, S. and naderifar, A. (2023). Comparative analysis of chaos and order in the novels of the Chah-e Babel and Vaha0e Ghoroub s based on the Lutman cultural semiotics model. Literary Interdisciplinary Research [Tahlīl-e taṭbīghī-ye āšūb va naẓm dar romān-hā-ye Chāh Bābel va Wāḥe-ye Ghorūb bar pāye-ye algū-ye neshāneshenāsī-ye farhangī-ye Lūtmān]. Literary Interdisciplinary Research, 5(9), 77-102. https://doi.org/10.30465/lir.2022.39178.1425 (in Persian)
Copleston, F. (2001). A history of philosophy, Volume 1: Greece and Rome [Tarikh-e falsafeh, jeld 1: Yunân va Rum] (S. J. Mojtabavi, Trans.). Entesharat-e Elmi va Farhangi. (Original work published 1946) (in Persian)
Eftekhari Yekta S, Mohamadzadeh M, Nasri A. (2020). Discourse analysis of the position of Fath-Ali Shah and Naser al-Din Shah’s bodies in Qajar semiosphere [Tahlil-e goftemāni-ye nahve-ye gharar-giri-ye badan-e Fath‘ali Shah va badan-e Nasereddin Shah dar sepehr-e neshāne-i Qajar]. mth. 9(18), 121–135. https://doi.org/10.29252/mth.9.18.121 (in Persian) Eftekhari Yekta, S., nasri, A., & Mohammadzadeh, M. (2023). Connotation of position of Nasir-al-Din Shah’s Body in the mirror hall of Kamal-al-Molk based on the theory of Yuri Lotman [Mafhum-e jāygāh-e badan-e Nasereddin Shah dar talār-e āyeneh-ye Kamal-al-Molk bar mabnā-ye nazariye-ye Yuri Lotman]. Negareh Journal, 18(65), 169-179. https://doi.org/10.22070/negareh.2021.5018.2366 (in Persian)
Forghani, M. and Hamzeei, M. (2013). The reflection of modern culture components in Qajar era newspapers: a study of Vaghaye-e Ettefaghiyeh and Akhtar newspapers [Bāztāb-e molakke-hā-ye farhang-e modarn dar matbu‘āt-e ‘asr-e Qājār (barrasi-ye roznāmeh-ye Vaghāye‘ Etefāghīye va Akhtar]. Faslname-ye ‘Olum-e Ejtemā’i (Quarterly Journal of Social Sciences), 61, 146–183. https://doi.org/10.22054/qjss.2013.9800 (in Persian)
Haghaeigh, A., & Shayestehfar, M. (2014). Oppositional binary of “the self” and “the other” in two illustrated versions of Shahnameh, Shahnameh of Shah Tahmasb and Shahname of Shah Ismaeel II: An Analysis of the Cultural Semiotic Model [Taqābol-e ‘khod’ va ‘digari’ dar doonegare az Shāhnāmeh-ye Shāh Tahmasb va Shāhnāmeh-ye Shāh Esma‘il Dovom, tahlili bar mabnā-ye olgou-ye neshāneshenāsi-ye farhangi]. Kimiya-ye-Honar, 3(12) 51–66. http://kimiahonar.ir/article-1-279-en.html (In Persian)
Kellbert, E. (2021). Entropy as a trope: Yuri Lotman’s general theory of communication as a case study in interdisciplinarity. World Literature Studies, 4 (13), 55–70. https://doi.org/10.31577/WLS.2021.13.4.5
Larousso, A. M. (2019). Cultural semiotics for a cultural perspective in semiotics [Neshāne-shenāsi-ye farhangi, jostojuy-e manzari-ye farhangi dar neshāne-shenāsi]. (H. Sarfaraz, Trans.). Enteshārāt-e ‘Elmi va Farhangi. (Original work published 2015) (In Persian)
Lotman, Y. (1990). Universe of the Mind (A.Shukman Trans.). I.B Tauris. Lotman, Y. (2018). Culture and explosion [Farhang va enfijār]. (N.Aghā Ebrahimi, Trans.). Enteshārāt-e Tamaddon-e ‘Elmi. (Original work published 1992) (in Persian)
Lotman, Y., & Ouspensky, B. A. (2017). On the mechanism of cultural semiotics [Dar bāb-e sāz va kār-e neshāne-shenākhti-ye farhang]. In Cultural semiotics [Neshāne-shenāsi-ye farhangi] (41–74). (Farzan Sajoodi, Trans.).‘Elm. (Original work published 1978) (in Persian)
Lotman. Y. (1977). The Structure of the Artistic Text (G. Lenhoff & R. Vroon Trans). University of Michigan. (Original work published 1970)
Mohit Tabataba’i, M. (1987). An analytical history of Iranian press [Tārīkh-e tahlili-ye matbu‘āt-e Irān]. Mo’asseseh-ye Enteshārāt-e Besāt. Moosavi Bejnordi, K. (2011). The Great Islamic Encyclopedia, Vol. 19 [Dā’ereh-ol-ma‘āref-e bozorg-e Eslāmi, jeld-e 19]. Markaz-e Dā’ereh-ol-ma‘āref-e Bozorg-e Eslāmi. Najoomian, A. (2011). Semiotics of culture [Neshāne-shenāsi-ye farhangi]. Sokhan. (In Persian)
Noth, W. (2015). Topography of Yuri Lotman Semiosphere. International Journal of Cultural Study.18(1), 11–26. https://doi.org/10.1177/1367877914528114
Pakatchi, A. (2004). Mutual concepts of nature and culture in the field of cultural semiotics of the Tartu/Moscow school [Mafāhim-e moteghābel-e tabiat va farhang dar hoveye neshāneshenāsi-ye farhangi-ye Maktab-e Tartu/Moskow]. In proceeding of conferences 1 [Majmue-ye maghālāt-e ham-andishi-ha 1] (179–204). Farhangestan-e Honar. (in Persian) Pakatchi, A. (2011). Meaning-making through the arrangement of chaos in order in a cultural semiotic approach [Ma'nasazi ba Chinesh-e Ashoub dar Nazm dar Roykard-e Neshaneshenasi-ye Farhangi]. In Cultural Semiotics [Neshāne-shenāsi-ye farhangi] (87-118). (A. Nojoumian Ed.). Sokhan (in Persian)
Panjehbashi, E., & Dadvar, A. (2013). Comparative study of epigraphs early issues of Vaghaye’ Etefaghieh and Dolat Ellieh Iran newspapers. mth, 3(5), 91–102. https://Sid.Ir/Paper/205375/En (in Persian).
Parvin, N. (1998). History of Iranian journalism and other Persian writers, Vol. 1. [Tārikh-e roznāme-negāri-ye Irāniān va digar Fārsi-nevisān]. Markaz-e Nashr-e Daneshgahi. (in Persian).
GHasemi, S. F. (2001). The history of Iranian press: The era of Mohammad Shah and Naser al-Din Shah [Sargozasht-e matbu'at-e Iran, rouzegar-e Mohammad Shah va Naser al-Din Shah]. Sazman-e Chap va Entesharat-e Vezarat-e Farhang va Ershad-e Eslami. (in Persian)
Ruznāmeh Dowlat-e Aliye-ye Iran [the Newspaper Collection]. (1991).Ketābkhāneh-ye Melli-ye Iran. (in Persian)
Ruznāmeh Iran [the Newspaper Collection]. (1995). Ketābkhāneh-ye Melli-ye Iran. (in Persian)
Ruznāmeh Vaghāei Etefaghieh [the Newspaper Collection]. (1995). Ketābkhāneh-ye Melli-ye Iran. (in Persian)
Sadr Hashemi, M. (1984). History of Iran's Newspapers and Magazines [Tārikh-e jarāyed va majallāt-e Iran]. Kamal Publication. (in Persian)
SANA Platform -National Library and Archives of Iran (2025b, November 17). The Iran Newspaper. No 99. https://sana.nlai.ir/handle/123456789/43350
SANA Platform -National Library and Archives of Iran (2025c, November 17). The Iran Newspaper. No 99. https://sana.nlai.ir/handle/123456789/77760
SANA Platform-National Library and Archives of Iran (2025a, November 17). The Dowlat Ellieh Newspaper. No 588. https://sana.nlai.ir/handle/123456789/66474
SANA Platform-National Library and Archives of Iran (2025d, November 17). The Iran Newspaper. No 217. https://sana.nlai.ir/handle/123456789/77816
SANA Platform-National Library and Archives of Iran (2025f, November 17). The Iran Newspaper. No 563. https://sana.nlai.ir/handle/123456789/76967
SANA-National Library and Archives of Iran (2025i, November 17). The Iran Newspaper. No 362. https://sana.nlai.ir/handle/123456789/77968
Semenenko, Aleksey (2017). The Texture of Culture: An introduction to Yuri Lutman's semiotic theory [Tār va Pood-e Farhang, darāmad-i bar nazariye-ye neshāneshenākhti-ye Yuri Lotman]. (Hossein Sarfaraz, Trans.). Tehran: Elmi va Farhangi Publishing. (Original work published 2012) (in Persian)
Sojudi, F. (2016). Collected papers in cultural semiotics [Majmue-ye maghālāt-e neshāneshenāsi-ye farhangi] (Second Edition). Nashr-e Elm. (in Persian)
Tamm, M. (2019). Juri Lotman-culture,memory and history, essays in cultural semiotics. Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-3-030-14710-5
Tayefi, S., & Sohrabi, Z. (2021). A semiotic critighue of the function of chaos in order in the first chapter of Saadi’s Golestan [Naghde neshānegheshteʼi kārkard-e āshub dar nezm dar bāb-e aval-e Golestān-e Saadi]. Journal of Linguistic and Rhetorical Studies, 12(26), 285–314. https://doi.org/10.22075/jlrs.2021.24063.1958 (inPersian)
اثنی‌عشر، نفیسه
(1402)
گذری بر بازتاب‌های اجتماعی تصویر ناصرالدین‌شاه در مطبوعات مصور درباری (مورد مطالعاتی تصویر ناصرالدین شاه در نمره 1 روزنامه شرف). پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 13(39)، 327-348
آدمیت، فریدون (1351). اندیشه ترقی و حکومت قانون عصر سپهسالار. انتشارات خوارزمی.
افتخاری‌یکتا، شرار، محمد‌زاده، مهدی و نصری، امیر (1398). تحلیل گفتمانی نحوه قرارگیری بدن فتحعلیشاه و بدن ناصرالدین شاه در سپهر نشانه‌ای قاجار. دوفصلنامه علمی مطالعات تطبیقی هنر، 9( 18)، 121-136
افتخاری‌یکتا، شراره، محمد‌زاده، مهدی و نصری، امیر (1402). مفهوم جایگاه بدن ناصرالدین شاه در تالار آیینه کمال‌الملک بر مبنای نظریه یوری لوتمان. فصل‌نامه علمی نگره، 65، 169-179
افضل طوسی، عفت‌السادات و محمدخانی، الهام (1389). ویژگی‌های بصری روزنامه‌های دوره قاجار در گذار از چاپ سنگی به چاپ سربی. گنجینه اسناد، 78، 71-87.
بیگ‌زاده، خلیل و احمدی، پریسا (1402). تحلیل رمان‌های مهاجرت بها طاهر بر پایه کاسموس/ نظم و خائوس/ آشوب (مطالعه موردی: رمان مهاجرت «عشق در تبعید» و مجموعه داستان «زمستان ترس»). ادب عربی، 15(2)، 1-22. https://doi.org/1022059/JALIT.2022.342286.612544
بیگ‌زاده، خلیل؛ احمدی، پریسا؛ جبری، سوسن و نادری فر، عبدالرضا (1402). تحلیل تطبیقی آشوب‌ و نظم در رمان‌های چاه بابل و واحۀ غروب بر پایة الگوی نشانه‌شناسی فرهنگی لوتمان. پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی، 5(9)، 77-102. https://doi.org/10.30465/lir.2022.39178.1425
پاکتچی، احمد (۱۳۸۳). مفاهیم متقابل طبیعت و فرهنگ در حوزه نشانه‌شناسی فرهنگی مکتب تارتو/مسکو. در مجموعه مقالات هم‌اندیشی‌ها ۱ (صص. ۱۷۹–۲۰۴). انتشارات فرهنگستان هنر.
پاکتچی، احمد (۱۳۹۰). معناسازی با چینش آشوب در نظم در رویکرد نشانه‌شناسی فرهنگی. در نجومیان، امیرعلی (ویراستار)، نشانه‌شناسی فرهنگ (صص. ۸۷–۱۱۸). انتشارات سخن.
پروین، ناصرالدین (1377). تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسانجلد اول. مرکز نشر دانشگاهی.
پنجه‌باشی، الهه و دادور، ابوالقاسم. (1392). مطالعه تطبیقی سرلوحه شماره‌های نخست روزنامه‌های وقایع اتفاقیه و دولت علیه ایران. مطالعات تطبیقی هنر، 3(5)، 91-101.
حقایق، آذین و مهناز شایسته‌فر (1393). تقابل «خود» و «دیگری» دردونگاره از شاهنامۀ شاه‌تهماسب و شاهنامۀ شاه‌اسماعیل دوم، تحلیلی بر مبنای الگوی نشانه‌شناسی فرهنگی. فصلنامه کیمیای هنر، 3(12)، 51-66
روزنامه ایران (1374). انتشارات کتابخانه ملی ایران. روزنامه دولت علیه ایران (1370). انتشارات کتابخانه ملی ایران. روزنامه وقایع اتفاقیه (1374). انتشارات کتابخانه ملی ایران.
سجودی، فرزان (1396). مجموعه مقالات نشانه شناسی فرهنگی (چاپ دوم). نشر علم.
سمننکو، الکسی (1396). تارو پود فرهنگ، درآمدی بر نظریه نشانه‌شناختی یوری لوتمان (حسین سرفراز، مترجم). انتشارات علمی و فرهنگی. (چاپ اثر اصلی 2012)
صدر هاشمی، محمد (1363). تاریخ جراید و مجلات ایران. انتشارات کمال. طایفی، شیرزاد و سهرابی، زهره (1400). نقد نشانه‌شناختی کارکرد آشوب در نظم در باب اول گلستان سعدی. مطالعات زبانی و بلاغی، 12(26)، 285-314. https://doi.org/10.22075/jlrs.2021.24063.1958
فرقانی، محمد مهدی و حمزه‌ئی، مهدیه (1392). بازتاب مولفه‌های فرهنگ مدرن در مطبوعات عصر قاجار (بررسی روزنامه وقایع اتفاقیه و اختر). فصل‌نامه علوم اجتماعی، 61، 146-183
قاسمی، سید فرید (1380). سرگذشت مطبوعات ایران، روزگار محمد شاه و ناصرالدین شاه. سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
کاپلستون، فردریک چارلز (1380). تاریخ فلسفه، جلد یکم: یونان و روم (سید جلال‌الدین مجتبوی، مترجم). انتشارات علمی و فرهنگی. (چاپ اثر اصلی 1946)
الگونه جونقانی، مسعود (1394). پژوهشی درباره ساختار اثر هنری از چشم‌انداز لوتمان. فصلنامه تخصصی نقد ادبی، 8 (31): 15-39. https://doi.org/20.1001.1.20080360.1394.8.31.4.9
لاروسو، آنا ماریا (1398). نشانه‌شناسی فرهنگی، جستجوی منظری فرهنگی در نشانه‌شناسی (حسین سرفراز، مترجم). انتشارات علمی و فرهنگی. (چاپ اثر اصلی 2015)
لوتمان، یوری (1397). فرهنگ و انفجار (نیلوفر آقاابراهیمی، مترجم). انتشارات تمدن علمی. (چاپ اثر اصلی 1992)
لوتمان، یوری و اوسپنسکی، بی. ای (1396). در باب ساز و کار نشانه‌شناختیِ فرهنگ (فرزان سجودی، مترجم). در نشانه‌شناسی فرهنگی. نشر علم، 41- 74. (چاپ اثر اصلی 1978)
محیط طباطبایی، محمد (1366). تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران. موسسه انتشارات بعثت.
موسوی بجنوردی، کاظم (1390). دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، جلد 19. مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.
نجومیان، امیر علی (1390). نشانه‌شناسی فرهنگ (ی). انتشارات سخن.