سبک‌شناسی تذهیب نسخ خطی کتابت شده در دورۀ آل اینجو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد نقاشی ایرانی، گروه کتابت و نگارگری، دانشکده صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.

2 استادیار، گروه کتابت و نگارگری، دانشکده صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.

چکیده

سبک‌شناسی تزیینات کتاب‌آرایی در نسخ خطی به شناخت سبک‌های مختلف هنری در تاریخ کتاب‌آرایی، شناسایی دیگر تولیدات و تشخیص آثار جعلی کمک می‌کند. یکی از انواع هنرهای کتاب‌آرایی، تذهیب است. نوشتۀ حاضر با توجه به ضرورت شناخت سبک‌های مختلف تذهیب در تاریخ کتاب‌آرایی و با هدف شناسایی شاخصه‌های سبکی تذهیب نسخ خطی تولید‌شده در نیمۀ اول قرن هشتم ه.ق تحت حمایت حکومت آل اینجو، تنظیم شده است. سؤال پژوهش از این قرار است: شاخصه‌های اصلی فرمی، ساختاری و رنگ‌بندی در تذهیب‌های نسخ خطی متعلق به دورۀ آل‌ اینجو کدام‌اند؟ در راستای پاسخ به سؤال پژوهش، 10 نسخۀ خطی تاریخ‌دار و مذهَّب از این دوره در پنج مرحله سبک‌شناسی شده‌اند. قاب‌های اصلی، قاب‌های فرعی، انواع نقوش و رنگ‌های به کار رفته شناسایی، دسته‌بندی و پرکاربردترین آ‌ن‌ها مشخص شد. در نهایت شاخصه‌های سبکی تذهیب در این نسخه‌ها اینگونه بدست آمد: کاربرد ترکیب‌بندی کتیبة قلمدانی مزدوج و شمسه در آغاز نسخه. کاربرد قاب گوشواره‌ها و نیم‌ترنج و تک گوشواره روبه‌روی کتیبه‌ها در حاشیه بیرونی. نقش گل نیلوفر و ترکیب‌بندی بوته‌ای آن. استفاده از قاب گره‌های هندسی به شکل مستقل بدون دخالت دیگر نقوش. استفاده از نقوش متوّج و پولکی در حاشیه قاب‌ها و به‌عنوان نقش تزیینی مستقل. همچنین طلایی رنگ غالب در این آثار است.

کلیدواژه‌ها


آژند، یعقوب (1393). مکتب نگارگری شیراز. (چاپ 2). متن.
پاکباز، رویین (1396). نقاشی ایرانی از دیرباز تا امروز. (چاپ 13). زرین و سیمین.
زرکوب شیرازی (1389). شیراز نامه. به کوشش محمدجواد جدی و احسان‌الله شکراللهی. متن.
زکریایی ‌کرمانی، ایمان؛ خوشبخت، زهرا و خواجه احمد عطاری، علیرضا (1397). سبک‌شناسی تذهیب‌های قرآنی در مکتب شیراز با تأکید بر مؤلفۀ فرم‌های تزیینی. مطالعات هنر اسلامی. 14 (29)، 201- 228. https://www.doi.org/10.22034/ias.2018.91837
سامانیان، صمد و پورافضل، الهام (1396). تحلیل تطبیقی آرایه‌های تذهیب صفحات افتتاحیه در نسخ مکتب شیراز آل اینجو. مطالعات تطبیقی هنر. 7 (13)، 113-132. https://mth.aui.ac.ir/browse.php?mag_id=4&slc_lang=fa&sid=1
سعدی، شیخ مصلح الدین (1402). دیوان سعدی. وبلاگ کتاب بدیا برگرفته در اردیبهشت 1402 از https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht/?PPN=PPN635598353
شاد، محمد پادشاه (1892 م.). فرهنگ آنندرج (ج 3). چاپ سنگی. محفوظ در کتابخانة آستان قدس رضوی مشهد. شمارة عمومی 14223. صحراگرد، مهدی. (1387). کتابت و کتاب‌آرایی در مکتب شیراز: سخنی درباره‌ی چند نشان در مصحف‌های شیراز. آینه خیال. 2 (10)، 126-128. https://www.noormags.ir/view/fa/magazine/number/18826
عظیمی، حبیب‌الله. (1392). بررسی تحلیلی مکتب هنری شیراز با استناد به آرایه‌های نسخ خطی. آینه میراث. 15 (52)، 191-238. https://www.magiran.com/volume/84846
معتقدی، کیانوش (1387). کتاب و کتاب‌آرایی در مکتب شیراز: شکوه و خوشنویسی و تذهیب در مکتب شیراز (سده‌های هشتم و نهم هجری). آینه خیال. 2 (10)، 118 – 125. https://www.noormags.ir/view/fa/magazine/number/18826
نجارپورجباری، صمد (1403). سیر تحول فرمی و کارکردی تذهیب در سه قرآن‌ منسوب به ابن بواب، یاقوت مستعصمی و شیوه یاقوت. جلوه هنر. 16(3)، 147-160. https://www.doi.org/10.22051/jjh.2023.44067.1996
هوشیار، مهران و وحیده میرزاخانلو (1395) ویژگی‌های ساختاری تذهیب قرآن تاش خاتون. نگره. 11 (40)، 5- 15. https://doi.org/10.22070/negareh.2016.420
Azhand, Y. (2014). The Shiraz school of painting (2nd ed.). Tehran: Matn. (in Persian)
Azimi, H. (2013). Analytical study of the Shiraz artistic school based on the ornamentation of manuscripts. Ayene-ye Miras, 15(52), 191–238. (in Persian)
Ġazzālī. Abū Ḥāmid (2024) Kīmiyyā-i Saʿādat. Retrieved Access Date from April 2024. http://archivesetmanuscrits.bnf.fr/ark:/12148/cc101336d
Ferdowsi. Abolghasem (2024). Shahnameh. Access Date from April 2024. https://asia.si.edu/explore-art- culture/collections/search/?edan_q=+Folio+from+a+Shahnama+&&edan_fq[]=place:Shiraz&edan_fq[]=date:1300s Houshiar, M. & Mirzakhanlou. (2016). The illumination of “Tashi khatun’s Quran”. Negareh. 11(40): 5-15. (in Persian) Monshi. Nasrallah (2023). Kalilah and Demna. Retrieved Access Date from June 2023. https://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=or_13506_fs001r
Motaghedi. K. (2008). Calligraphy and book decoration in the Shiraz school: glory and calligraphy and illumination in Shiraz school (Eighth and Ninth centuries A.H.). Ayene-ye Khial, 2(10), 118-125. (in Persian)
Muhammad Aufi. Sadiduddin (2024) Ğavāmi‛ Al-Ḥikāyāt va Lavāmi‛ Al-Rivāyāt. Retrieved Access Date from April 2024 http://archivesetmanuscrits.bnf.fr/ark:/12148/cc907481
Najarpour Jabari, S. (2024). The formal and functional Evolution of illumination in three Qurans attributed to Ibn Bawab, Yaqut Mustasami, and Yaqut styles. Glory of Art( jelve-y-honar ). 16(3): 147-160. (in Persian)
Pakbaz, R. (2017). Iranian painting from ancient times to the present (13th ed.). Zarrin & Simin. (in Persian)
Qazwīnī, Zakarīyā ibn Muḥammad (2024). Āthār al-bilād wa-akhbār al-ʿibād. Retrieved Access Date from April 2024. https://www.qdl.qa/archive/81055/vdc_100023438862.0x000001
Saadi. Muslehuddin (2024). Saʿdī: Dīwān, 1306. Retrieved Access Date from April 2024. http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB00002D7700000000
Sahragard, M. (2008). Calligraphy and book decoration in the Shiraz school: A discussion on some Signs in Shiraz Qur'ans. Ayene-ye Khial, 2(10), 126–128. (in Persian)
Samanian, S. & Pourafzal E. (2017). Comparative Analysis of the Illumination Components of the frontispieces in Shiraz school manuscripts from Injuid period to Timurid period. Motaleate-e Tatbiqi-e Honar. 7(13), 113-132. (in Persian)
Shad, M. Padshah. (1892). Anandraj dictionary (Vol. 3). Lithographic print. Mashhad: Astan Quds Razavi Library, No. 14223. (in Persian)
Wright, E. (2012). The look of the book: manuscript production in Shiraz, 1303-1452. University of Washington Press. Zakariae Kermani, I. Khoshbakht. & Khajeh Ahmad Atari. (2018). Stylistics of Qur’anic illumination in Shiraz school with emphasis on the decorative forms factor. Islamic Art. (29) 14. 201- 228. (in Persian)
Zarkub Shirazi. (2004). Shiraz Nameh. By the efforts of Mohammad-Javad Jodai, Ehsanullah Shakrollahi. Matn (in Persian)