Typology of pottery added to Qayen Mountain Castle

Document Type : Research Paper


1 General Directorate of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism of South Khorasan

2 Department of Archeology, Faculty of Art, Birjand University - Visiting Professor


In the Esmaeili forts, although the living conditions were not very favorable and most of the time they went to war and conflict and defended them against the central power, but nevertheless, all kinds of arts, especially pottery, maintained their artistic degree and prestige. The fifth to seventh centuries, which coincided with the rise of the Seljuks and then the Khwarezmshahs, reached its peak. In the field of pottery, in addition to new styles in production, technique and decoration, the heritage of the past was used and not forgotten. In this article, the pottery of the added role of Qayen Mountain Castle, which is located 2.5 km southeast of Qayen city, is studied. This fort is one of the famous forts in Qohestan region (South Khorasan), which is important during the Islamic era, especially at the same time as the Esmaeili gained power in this region and its location is in an important communication area that extends from north Khorasan to south Khorasan. The pottery of the Islamic period obtained from this castle belongs to the Middle Ages (Seljuk) to the late Islamic (Safavid), however, most of the pottery belongs to the Islamic Middle Ages (fifth to eighth centuries), which in terms of decoration They are divided into glazed and unglazed groups. Among unglazed pottery, pottery with added role has a lot of abundance and variety. In fact, the importance of this type of pottery in the area of Qayen Mountain Castle, compared to other contemporary castles in the region, has caused this issue to be addressed. Pottery shows the connection between Iranian art over time. In examining the pottery motifs of Qaen Mountain Castle, these questions are: 1- What is the most important reason for attributing pottery with the added role of Qaen Mountain Castle to the Islamic Middle Ages (especially the Seljuk and Khwarezmshahi periods)? 2- What are the unique features of the added pottery patterns of Qayen Mountain Castle and can a special classification be considered for these motifs? Considering that few studies have been done in this regard so far, so this article tries to identify and classify the role of stamp additives in the pottery of Qayen Mountain, in a descriptive-analytical method with a comparative approach and based on objective observations andExamining the samples obtained during the demolition of Qayen Mountain Castle from 2006 to 2009 (about 3000 pieces) will give a logical answer to this question. The results show a very wide variety of motifs, dimensions and placement of the role of additives in the pottery of Qayen Mountain Castle, which can be combined with human designs of animal, plant and other phenomena. Features include sun, stars, crosses and geometric patterns. These decorations are mostly used to decorate the upper part of the body of pottery, and most of the motifs used in these samples are grooved (strip) geometric patterns on the body of the pottery and combine them with added patterns in a simple or combined form inThey are arranged and arranged together.


  • آزادبخت، مجید؛ طاووسی، محمود (1391)، "استمرار نقشمایه‌های ظروف سیمین دورة ساسانی بر نقوش سفالینه‌های دوره سامانی نیشابور،" مجلة نگره، شماره 22، صص 57 – 71.
  • - آژند، یعقوب (1389)، نگارگری ایران (پژوهشی در تاریخ نقاشی و نگارگری ایران)، ج 1، چاپ اول، انتشارات سمت، تهران.
  • - ابن اثیر، عزالدین علی (1371)، تاریخ بزرگ اسلام و ایران، مؤسسه مطبوعات علمى‏، تهران.
  • - اسفندیاری، آپه‌نا (1388)، چلیپا – رمز انسان کامل، مجلة پژوهش فرهنگ و هنر، دورة 1، شماره 1، صص 19-5.
  • - امیرانی‌پور، محجوبه (1395)، بررسی باستان‌شناختی سفال دوران اسلامی نرماشیر با تکیه بر شهر قدیم نرماشیر (چغوک‌آباد)، رساله کارشناسی ارشد باستان‌شناسی، دانشگاه جیرفت، (منتشر نشده).
  • - امیرحاجیلو، سعید؛ سقایی، سارا (1397)، "گسترش و تنوع گونه‌های سفال دوران اسلامی در سکونت‌های دشت نرماشیر کرمان،" مجلة پژوهش‌های باستانشناسی ایران، شماره 19، دورة هشتم، صص 206 – 227.
  • - بختورتاش، نصرت‌الله (1380)، نشان رازآمیز گردونه خورشید یا گردونه مهر، چاپ سوم، موسسه انتشاراتی فرهنگی فروهر، تهران. - بخشی، مهدی (1394)، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی منطق قاین از حملة مغول تا روی کار آمدن قاجار، پایان نامه کارشناسی ارشد تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، (منتشر نشده).
  • - بروس نیتفورد، میراندا (1388)، فرهنگ مصور نمادها و نشان‌ها در جهان، ترجمه ابوالقاسم دادور و زهرا تاران، انتشارات دانشگاه الزهرا (س)، تهران.
  • - پور عبدالله، حبیب الله (1389)، حکمت‌های پنهان در معماری ایران، چاپ اول، انتشارات کلهر، تهران.
  • - توحیدی، فائق (1387)، فن و هنر سفالگری، انتشارات سمت، تهران.
  • - جوزجانی منهاج سراج، عثمان ابن محمد (1343)، طبقات ناصری، ج 2، به تصحیح عبدالحی حبیبی، چاپ دوم، انتشارات انجمن تاریخ افغانستان.
  • - جوینى‏، علاءالدین عطاملک بن بهاءالدین محمد بن محمد (1387)، تاریخ جهانگشاى جوینی، ج 3‏، مصحح محمد بن عبدالوهاب قزوینى‏، انتشارات هرمس، تهران.
  • - چمن آرا، هادی؛ فرجامی، محمد (1390)، "بررسی گونه‌های سفالی دورة سلجوقی نمونة موردی: قلعه کوه قاین،" مجموعه مقالات همایش ملی هنر اسلامی، دانشکده هنر دانشگاه بیرجند.
  • - چوبک، حمیده (1391)، سفالینه‌های دوران اسلامی شهر کهن جیرفت، مجلة مطالعات باستان‌شناسی، دورة 4، شماره 1، صص 112-83.
  • - حسینی، سیدهاشم (1391)، "نقوش موجودات ترکیبی در هنر سفالگری دوران اسلامی،" نشریه هنرهای زیبا - هنرهای تجسمی، دورة 17، شماره 4، صص 45 – 54.
  • - حمزه، حمزه و انوری مقدم، امیر(1394)، سفره آردی، نماد زیبایی و اصالت در ستبافته های داری اصیل خراسان جنوبی(مطالعه موردی: سفره آردی قاین)، همایش ملی فرش دستباف خراسان جنوبی، دانشگاه بیرجند.
  • - خدادوست، جواد (1393)، بررسی باستان‌شناختی محوطه مالین باخرز، پایان‌نامه کارشناسی ارشد باستان‌شناسی، دانشگاه مازندران، (منتشر نشده).
  • - خدادوست، جواد؛ موسوی حاجی، سیدرسول؛ تقوی، عابد؛ پور علی یاری گوکی، شهین (1396)، "بررسی و مطالعة تحلیلی سفالینه‌های محوطه مالین؛ شهرستان باخرز (خراسان رضوی)،" مجلة پژوهش‌های باستان شناسی ایران، شماره 13، دورة هفتم، صص 172-157.
  • دادور، ابوالقاسم (1393)، "نقوش و نمادهای گیاهی و حیوانی در سفالینه‌های دوران اسلامی ایران،" نشریه نگارینه هنر اسلامی، دورة 1، شماره 4، صص 18 – 4.
  • - راجرز، ام (1374)، سفالگری: هنرهای ایران، ترجمه پرویز مرزبان، چاپ اول، انتشارات فرزان روز، تهران.
  • - رایس، تالبوت (1375)، هنر اسلامی، ترجمه ماه ملک بهار، چاپ اول، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران.
  • - رفیعی، لیلا (1378)، سفال ایران؛ از دوران پیش از تاریخ تا عصر حاضر، انتشارات یساولی، تهران.
  • - چنگیز، سحر؛ رضالو، رضا (1390)، "ارزیابی نمادین نقوش جانوری سفال نیشابور (قرون سوم و چهارم هجری قمری)،" نشریه هنرهای زیبا هنرهای تجسمی، دوره 22، شماره 47، صص 44 – 33.
  • - سامی، علی (1389)، تمدن ساسانی، ج 1 و 2، چاپ دوم، انتشارات سمت، تهران.
  • - سایکس، سرپرسی (1336)، سفرنامه سرپرسی سایکس یا ده هزار میل در ایران، ترجمه حسین سعادت نوری، چاپ اول، انتشارات کتابخانه ابن سینا، تهران.
  • - سرفراز، علی‌اکبر؛ آورزمانی، فریدون (1384)، سکه‌های ایران از آغاز تا دوران زندیه، چاپ چهارم، انتشارات سمت، تهران.
  • - سرفراز، علی‌اکبر؛ فیروزمندی، بهمن (1386)، باستان‌شناسی و هنر دوران تاریخی ماد، هخامنشی، اشکانی و ساسانی، چاپ دوم، انتشارات مارلیک، تهران.
  • - سلطانی، سعید (1387)، جستاری در بازشناسی قلاع قهستان با تأکید بر طراحی حفاظت و ساماندهی قلعه کوه قاین، چاپ اول، انتشارت قهستان، بیرجند.
  • - سمسار، محمد حسن (1367) مدخل ایران، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج 10، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی، انتشارات مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، تهران.
  • - شاه بیکی، مرتضی (1395)، تاثیر مولفه های فرهنگی بر نقوش فرش قائنات (مطالعه موردی قالی و قالیچه‌های قائنات)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته صنایع دستی دانشکده هنرهای کاربردی دانشگاه هنر، (منتشر نشده).
  • - شریف کاظمی، خدیجه؛ محمدیان، فخرالدین و موسوی حاجی، سیدرسول (1396)، "مطالعه نقش مایه‌های هندسی سفالینه‌های دورانی میانی اسلام،" نشریه هنرهای زیبا هنرهای تجسمی، دوره 22، شماره 4، صص 100 – 87.
  • - شوالیه، ژان و گربران، آلن (1384)، فرهنگ نمادها (هفت جلدی)، ترجمه سودابه فضائلی، ج 1، انتشارات جیحون، تهران.
  • - صفا، ذبیح الله (1343)، ورقه و گلشاه عیوقی، انتشارات دانشگاه تهران، تهران.
  • - غروی، مهدی (1352)، "قدیم‌ترین شاهنامه مصور جهان (شاهنامه فیروز پشتونجی دستور بالسارا معروف به شاهنامه موسسه کاما بمبئی)،" نشریه هنر و مردم، شماره 135، صص 41 تا 44.
  • - فتحی، لیدا و فربود، فریناز (1388)، "سیر تحول نقوش پرنده و موجودات اساطیری بالدار در منسوجات آل بویه و سلجوقی،" مجلة نگره، شماره 12، صص 52 –41.
  • - فرجامی، محمد (1387)، توسعة فرهنگ اسماعیلی در قهستان همزمان با حملة مغول، "مجلة مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان،" شماره 7، صص‏ 40- 27.
  • - فرجامی، محمد (۱۳۸۹)، قلعه کوه قاین، "مجلة مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان،" شماره 17 و 18، صص‏ ۱۲۴- ۹۷.
  • - فرجامی، محمد، محمودی‌نسب، علی‌اصغر (1396)، فصل پنجم کاوش باستان‌شناختی محوطه کهنک سربیشه- خراسان جنوبی، بیرجند: آرشیو اداره کل میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی، (منتشر نشده).
  • - فریه، ر، دبلیو (1374)، هنرهای ایران، ترجمه پرویز مرزبان، چاپ اول، انتشارات فرزان روز، تهران.
  • - قائم، گیسو (1388)، "پیام چلیپا بر سفالینه‌های ایران،" مجلة صفه، دورة 19، شماره 45، صص 46-31.
  • - قائینی، فرزانه (1383)، سفالینه‌های جرجان موزه آبگینه و سفالینه‌های ایران، چاپ اول، انتشارات سازمان میراث فرهنگی، تهران.
  • - کامبخش‌فرد، سیف‌الله (1389)، سفال و سفالگری در ایران از ابتدای نوسنگی تا دوران معاصر، چاپ چهارم، انتشارات ققنوس، تهران.
  • - کریستین سن، آرتور (1387)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، چاپ دوم، انتشارات نگاه، تهران.
  • - کریمی، فاطمه؛ کیانی، محمد یوسف (1364)، هنر سفالگری دورة اسلامی، چاپ اول، انتشارات مرکز باستان‌شناسی ایران، تهران. - کمال هاشمی، رضا (1390)، مطالعه سفال‌های دوران اسلامی مکشوفه از شهر بلقیس، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته باستان‌شناسی گرایش اسلامی، دانشکده علوم انسانی دانشگاه سیستان و بلوچستان، (منتشر نشده).
  • - کمال هاشمی، رضا؛ موسوی حاجی، سیدرسول و پرکان، فاطمه (1392)، "مطالعه سفال های دوران اسلامی مکشوفه از شهر بلقیس،" اولین همایش ملی باستان‌شناسی ایران، بیرجند.
  • -کوچکزائی، علیرضا (1392)، "بررسی تطبیقی نقوش چرم‌های قلعه کوه قاین با نقش مایه‌های سامانی، سلجوقی، ایلخانی و گلیم‌های امروزین قاین،" فصلنامه مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان، شماره 25، صص 110 – 77.
  • - کیان‌مهر، قباد؛ سلمانی، علی؛ ناصحی، ابوذر؛ پور وقار، بشیر (1396)، "بررسی تحلیلی نقش مایة شیر در آثار سفالی سده‌های پنجم تا هشتم هـ،ق،" مجلة پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، دورة 7، شماره 13، صص 224-207.
  • - کیانی، محمدیوسف (1379)، پیشینة سفال و سفالگری در ایران، چاپ اول، انتشارات نسیم دانش، تهران.
  • - گروبه، ارنست جی (1384)، سفال اسلامی، چاپ اول، نشر کارنگ، تهران.
  • - گری، بازل (1354)، نگاهی به نگارگری در ایران، ترجمه فیروز شیروانلو، چاپ اول، انتشارات توس، تهران.
  • - مبلیان، الهه (1389)، سیری در نقشمایه‌های سنتی عصر سلجوقی ایران بر اساس گزیده‌ای از آثار فلزی و سفالی این دوره، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته هنراسلامی گرایش چوب، دانشکده هنر ادیان و تمدن‌ها، گروه هنر اسلامی، دانشگاه هنر اصفهان، (منتشر نشده).
  • - نجفی، علیرضا؛ نیک گفتار، احمد و وظیفه شناس، حامد (1394)، سیری بر جلوه‌های هنر و معماری شهر تاریخی بلقیس اسفراین، انتشارات شکوفه سیب، اسفراین.
  • - ویلسن آلن، جیمز (1387)، سفالگری اسلامی از آغاز دوران ایلخانی در موزه آشمولین آکسفورد، ترجمه مهناز شایسته‌فر، چاپ اول، انتشارات موسسه مطالعات هنر اسلامی، تهران.
  • - ویلی، پیتر (1386)، آشیانه عقاب (قلعه‌های اسماعیلیه در ایران و سوریه)، ترجمه فریدون بدره‌ای، نشر فرزان روز، تهران.
  • - هال، جیمز (1380)، فرهنگ نگاره‌ای و نمادها در هنر شرق و غرب، انتشارات فرهنگ معاصر، تهران.
  • - همدانی، رشیدالدین فضل الله (1387)، جامع التواریخ، تصحیح محمد روشن، چاپ اول، انتشارات میراث مکتوب با همکاری موسسه مطالعات اسماعیلی، تهران.
  • - یوسف‌وند، یونس؛ غفارپور، لیلا؛ میری، فرشاد (1394)، "بررسی و تحلیل نقوش سفال قالب‌زده محوطة اسلامی شادیاخ نیشابور،" مجله مطالعات هنر بومی، شمارة چهارم، صص 78-59.
  • - ییت، چارلز ادوارد (1365) سفرنامه خراسان و سیستان، ترجمه قدرت الله روشنی زعفرانلو و مهرداد رهبری، انتشارات یزدان، تهران. - Curatola, Giovanni (2006)، Persian Ceramics From the 9Th to the 14Th century، Milan: Publisher Skira.
  • - Curtis, John & Simpson, St John (2010)، The World of Achaemenid Persia History, Art and Society in Iran and the Ancient near East، Publisher I،B،Tauris & Co Ltd, London; New York.
  • - Daiber, Verena (2011)، Inventarkartel Der Iranisch - Islamischen Keramik Aus Dem Nachlass Luschey، Universitats Museum Islamische Kunst University Museum Islamic Art Bamberg, Germany.
  • - Ettinghausen, Richard (1970)، "The Flowering of Seljuq Art،" Metropolitan Museum Journal، Vol 3: pp، 113-131.
  • - Fehervari, Geza (2000)، Ceramics of the Islamic world: in the Tareq Rajab Museum، Publisher I،B، Tauris، London.
  • - Gunter, Ann C، Jett, Paul (1992)، Ancient Iranian Metalwork in the Arthur M، Sackler Gallery and the Freer Gallery of Art، Publisher: Arthur M، Sackler Gallery, Smithsonian Institution.
  • - Jenkins, Marilyn (1992)، “Early Medieval Islamic Pottery: The Eleventh Century Reconsidered،” Muqarnas، Vol، 9، pp، 56-66.
  • - Rante, Rocco (2015)، Greater Khorasan: History, Geography, Archaeology and Material Culture (Studies in the History and Culture)، Vol 29، Publisher De Gruyter، Berlin.
  • - Roach, K، J، (2008)، The Elamite Cylinder Seal Corpus, c،3500 – 1000 BC، Volume II، Thesis Ph،d of Philosophy, (Near Eastern) Archaeology، The University of Sydney.
  • - Watson, Oliver (2004)، Ceramics from Islamic lands، Thames & Hudson، New York.
  • - Wilkinson, Charles K (1961), “The Glazed Pottery of Nishapur and Samarkand،” The Metropolitan Museum of Art Bulletin، New Series، Vol 20، No، 3، pp، 102-115.
  • - Wilkinson, Charles K (2012)، Nishapur: Pottery of the Early Islamic Period، Publisher Metropolitan Museum of Ar.