بازتاب عناصر سنتی در هنرهای تجسمی معاصر، بر پایة گفتمان جهانی‌سازی و آمیزه‌های فرهنگی با تکیه بر بازخوانی نقش فرش

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه نقاشی، دانشکده هنرهای تجسمی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده

با فراگیرشدن جهانی‌سازی و افزایش مهاجرت‌های بین‌المللی، هنرهای تجسمی شاهد بروز آمیزه‌های ترافرهنگی و ترکیبات فراقومیتی شده­اند. در این بستر، هنرمندان دیاسپورا با چالش بازتعریف هویت بومی در مواجهه با گفتمان جهانی روبرو شده‌اند و می‌کوشند به انحاء مختلف از عناصر سنتی در آثار خود برای این منظور بهره گیرند. فرش به‌عنوان یکی از نمادین­ترین این عناصر سنتی، به سبب قابلیت جابه­جایی و همچنین پیوند با مفهوم خانه، بیش از سایر عناصر مورد توجه هنرمندان قرار گرفته است. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی، با ابتناء بر رویکردهای پسااستعماری انجام شده است و با هدف تبیین رویکردها و اهداف هنرمندانی با خاستگاه‌های فرهنگی متفاوت که از فرش یا نقش آن به‌عنوان عنصر هویت‌بخش استفاده کرده‌اند، به چرایی و چگونگی این پدیده می‌پردازد. پرسش‌های اصلی پژوهش عبارت‌اند از: 1. تأثیر جهانی‌سازی و بنیادهای فکری پست‌مدرن بر کاربرد عناصر قومیتی همچون فرش در هنر معاصر چیست؟ 2. هنرمندان معاصر، به‌ویژه هنرمندان دیاسپورا، با چه اهداف و رویکردهایی این عناصر را در آثارشان به کار گرفته‌اند؟ یافته‌های پژوهش بر مبنای تحلیل آثار ده هنرمند جهان اسلام که به‌صورت هدفمند انتخاب شدند، نشان می‌دهد که این آثار، علیرغم تنوع خاستگاه‌ها، دارای ویژگی‌های مشترکی همچون جهانی‌سازی، اقتباس و التقاط فرهنگی هستند. اهداف اصلی آن‌ها شامل هویت‌سازی بومی از طریق خلق آمیزه‌های جدید هنری، به چالش کشیدن تقابل‌های دوگانه و بازنمایی ناپایداری هویت در عصر حاضر است. همچنین، فرش در این آثار به‌مثابه ابزاری برای بیان مفاهیمی چون دیگری‌سازی و رابطه مرکز-حاشیه به­کار رفته­ و نهایتاً از یک شئ کاربردی ـ تزئینی به یک رسانة هویتی ـ اجتماعی تبدیل شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


بودریار، ژان (۱۳۸4). امریکا (عرفان ثابتی، مترجم). نشر ققنوس. (چاپ اصل اثر 1970)
پوک، گرنت و نیوال، دیانا (1394). مبانی تاریخ هنر (هادی آذری، مترجم). نشر حرفه نویسنده. (چاپ اصل اثر 2008)
پین، مایکل (1382). فرهنگ اندیشه‌ی انتقادی از روشنگری تا پسامدرنیته (پیام یزدانجو مترجم). نشر مرکز. (چاپ اصل اثر 2009)
حیاتی، زهرا و حسینی‌مؤخر، سید محسن (1386). از هویت ایرانی (سلسله مقالات و گفتارها). سوره مهر. رشیدیان، عبدالکریم (1394). فرهنگ پسامدرن (چاپ دوم). نشر نی.
سلدن، رامان و ویدوسون، پیتر (1377). راهنمای نظریة ادبی معاصر (چاپ دوم، عباس مخبر مترجم). نشر طرح نو. (چاپ اصل اثر 1993) قره‌باغی، علی‌اصغر (1380). تبارشناسی پست‌مدرنیسم. دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
کشمیرشکن، حمید (1393). هنر معاصر ایران، ریشه‌ها و دیدگاه‌های نوین. نشر نظر.
ککلن، آن (1394). نظریه هنر معاصر (بهروز عوض پور مترجم). نشر نگاه. (چاپ اصل اثر 2007)
کلاینگلد، پاولین و همکاران (1394). جهان‌وطنی و جهانی‌شدن در دانشنامة فلسفة استنفورد (مهدی پارسا مترجم). نشر ققنوس. (چاپ اصل اثر 1995)
گرویس، بوریس (1400). در جریان، جستارهایی در باب سیالیت هنر (چاپ دوم، اشکان صالحی مترجم). نشر هنوز. (چاپ اصل اثر 2016) محمدی وکیل، مینا. (1402). نگاهی به تعریف معنا و واقعیت نزد ژان بودریار و بازتاب آن در هنر پست‌مدرن، نشریه جلوه هنر، 15 (3)، 123-106https://doi.org/10.22051/jjh.2023.35851.1633
نلسون، رابرت اس؛ و شیف، ریچارد (1395). مفاهیم بنیادی تاریخ هنر (مهران مهاجر و محمد نبوی مترجم). نشر مینوی خرد. (چاپ اصل اثر 2003)
نوذری، حسینعلی (1379). پست‌مدرنیته و پست‌مدرنیسم، تعاریف ـ نظریه‌ها و کاربست‌ها. نشر نقش‌جهان.
هاچن، لیندا (1396). نظریه‌ای در باب اقتباس (مهسا خداکرمی مترجم). نشر مرکز. (چاپ اصل اثر 2006)
وارد، گلن (1389). پست‌مدرنیسم (چاپ سوم، قادر فخر رنجبری و بوذر کرمی مترجم). نشر ماهی. (چاپ اصل اثر 2003)
Ahmed, F. (n.d.). Faig Ahmed. Retrieved May 29, 2024, from https://faigahmed.com/
Alesworth, D. (n.d.). David Alesworth. Retrieved May 25, 2024, from http://davidalesworth.com
Alesworth, D. (n.d.). Texts. Retrieved May 28, 2024, from http://davidalesworth.com/texts
Anna Laudel Gallery. (n.d.). Ramazan Can.
Retrieved May 28, 2024, from https://annalaudel.gallery/artists/ramazan-can/ Art Gallery NSW. (n.d.). 327.2008.
Retrieved June 8, 2024, from https://www.artgallery.nsw.gov.au/collection/works/327.2008/ ArtReview. (n.d.). Feature: Rashid Rana.
Retrieved May 31, 2024, from https://artreview.com/feature-rashid-rana/ Baudrillard, J. (2005). America (E. Sabeti, Trans.). Ghoghnoos Publishing. (in Persian)
Can, R. (2019). I was always waiting for tomorrow. Anna Laudel Gallery. Retrieved May 28, 2024, from https://annalaudel.gallery/artists/ramazan-can/
Christie's. (n.d.). Lot 5305220. Retrieved June 13, 2024, from https://www.christies.com/en/lot/lot-5305220
Galleria Continua. (n.d.). Undercurrent (Red #111). Retrieved June 14, 2024, from https://www.galleriacontinua.com/exhibitions/undercurrent-red-111
Gharebaghi, A. A. (2001). Genealogy of postmodernism. Cultural Research Office. (in Persian)
Golkar, B. (n.d.). Grounds for standing and understanding. Retrieved June 12, 2024, from https://babakgolkar.ca/grounds-for-standing-and-understanding Gökçebağ, Ş. (n.d.). Untitled. Tique. Retrieved June 12, 2024, from https://www.tique.art/features/sakir-gokcebag Groys, B. (2021). In the flow: Essays on the fluidity of art (2nd ed.) (A. Salehi, Trans.). Hanooz. (in Persian)
Hatoum, M. (2007). Bukhara (red). Galleria Continua. Retrieved June 14, 2024, from https://www.galleriacontinua.com/exhibitions/undercurrent-red-111
Hayati, Z., & Hosseini Mookher, S. M. (2007). On Iranian identity (A collection of articles and speeches). Sooreh Mehr. (in Persian)
Heartney, E. (2013). Art & Today. Phaidon Press.
Hutcheon, L. (2017). A theory of adaptation (M. Khodakarami, Trans.). Markaz Publishing. (in Persian)
Kellner, A. (2015). Theory of contemporary art (B. Avazpour, Trans.). Negah Publications. (in Persian)
Keshmirshekan, H. (2014). Contemporary Iranian art: Origins and new perspectives. Nazar Publishing. (in Persian) Kleingeld, P., et al. (2015). Cosmopolitanism and globalization in Stanford Encyclopedia of Philosophy (M. Parsa, Trans.). Ghoghnoos Publishing. (in Persian)
Mohammadi Vakil, M. (2023). A look at the definition of meaning and reality by Jean Baudrillard and its reflection in postmodern art. *Jelve-ye Honar Journal, 15*(3), 106-123. https://doi.org/10.22051/jjh.2023.35851.1633 (in Persian) Moshiri, F. (2007). Flying carpet. Christie's. Retrieved June 13, 2024, from https://www.christies.com/en/lot/lot-5305220 Nelson, R. S., & Shiff, R. (2016). Critical terms for art history (M. Mohajer & M. Nabavi, Trans.). Minoye Kherad. (in Persian) Nozari, H. A. (2000). Postmodernity and postmodernism: Definitions, theories and applications. Naghsh-e Jahan. (in Persian)
One Art. (n.d.). Sadegh Tirafkan: Human tapestry (2010). Retrieved June 6, 2024, from https://www.oneart.org/galleries/sadegh-tirafkan-human-tapestry-2010
Online Etymology Dictionary. (n.d.). Understand. Retrieved May 31, 2024, from https://www.etymonline.com/word/understand
Payne, M. (2003). A dictionary of cultural and critical theory: From enlightenment to postmodernity (P. Yazdanjoo, Trans.). Markaz Publishing. (in Persian)
Pook, G., & Newall, D. (2015). Fundamentals of art history (H. Azari, Trans.). Hoveye Nevisande. (in Persian)
Rana, R. (n.d.). Red carpet 2 (2007-08). Retrieved June 14, 2024, from https://rashidrana.com/portfolio_page/red-carpet-2-2007-08/
Rashidian, A. K. (2015). Postmodern culture (2nd ed.). Ney Publishing. (in Persian)
Selden, R., & Widdowson, P. (1998). A reader's guide to contemporary literary theory (2nd ed.) (A. Mokhber, Trans.). Tarh-e Now. (in Persian)
Shelton, N. (2012). Mona Hatoum and the Biographical Influence on Cross-Cultural Exchange. Journal of Undergraduate Research at Minnesota State University, Mankato, 12, Article 10. https://doi.org/10.56816/2378-6949.1018
Tique. (n.d.). Şakir Gökçebağ. Retrieved June 12, 2024, from https://www.tique.art/features/sakir-gokcebag
Tirafkan, S. (2009). Human tapestry. One Art. Retrieved June 6, 2024, from https://www.oneart.org/galleries/sadegh-tirafkan-human-tapestry-2010
Victoria and Albert Museum. (n.d.). Jameel Prize 3. Retrieved May 27, 2024, from https://www.vam.ac.uk/articles/jameel-prize-3
Ward, G. (2010). Postmodernism (3rd ed.) (G. Fakhre Ranjbar & B. Karami, Trans.). Mahi Publishing. (in Persian)