حریم و حرم در متن و نگاره‌های گنبد سپید هفت‌پیکر نظامی دوره تیموری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه صنایع دستی، دانشکده هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران.

2 دانشجوی دکتری تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، گروه هنراسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.

چکیده

در هفت‌پیکر، ورود بهرام به گنبد سپید با چالش‌هایی همراه است و صحنه نگاره، قلب باغ را در محدوده حریم و حرم به تصویر می‌کشد. هدف، بررسی معنای حریم و حرم باغ در متن منظوم هفت‌پیکر، در بخش گنبد سفیدِ نگاره‌های دوره تیموری است؛ جایی که نگارگر این مفهوم را به شیوه‌های گوناگون در عرصه تصویر بازنمایی کرده است. این پژوهش کیفی، از نوع بنیادی و با روش توصیفی-تحلیلی انجام شده است. گردآوری داده‌ها کتابخانه‌ای و اینترنتی، با نمونه‌گیری هدفمند از میان نگاره‌های در دسترس صورت گرفته است. بنابراین به دنبال پاسخ بدین پرسش است که بازنمایی مفهوم حریم و حرم در ادبیات هفت‌پیکر و در نگاره‌های روز جمعه دوره تیموری چگونه بیان شده است؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که داستان در این دوره با رویکردی جسورانه به تصویر درآمده و نقاشان این عصر با نگاهی اندیشمندانه،مفهوم حریم و حرم را به‌گونه‌ای بازنمایی کرده‌ که بیانگر اندیشه عفیفانه فرهنگ ایرانی است.ارتباط متن و تصویر،مفاهیم وصال و پختگی را تداعی می‌کند؛درحالی‌که تصویرسازی فضا به‌صورت معکوس ارائه شده است. در نگاره‌ها درهای باز باغ،پنجره‌های بسته عمارت،کتیبه‌هایی با مضمون«یا مفتح­الابواب»و بهره‌گیری از نمادهای پاکی و آزادگی،تعامل امور دنیوی و معنوی را به نمایش گذاشته و فضای اثر را به عالمی در محضر خداوند پیوند می‌زند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


احمدی ملکی، رحمان (۱۳۷۸). پیکرهای رنگی هفت‌پیکر. ادبیات داستانی، (۵۲)، ۱۸-۲۹. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/193725
اشرف‌زاده، رضا (۱۳۸۵). ترنج، میوه‌ای از جنس میوه‌های بهشتی. فصلنامه تخصصی ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، (۹) ۲۱-۳۴. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/369408
امانی تهرانی، عبدالحمید (۱۳۸۳). بیان تجسمی در هفت‌پیکر نظامی همراه با تحلیل هشت نگاره برگزیده. نشریه هنر، (۶۰)، ۸۸-۱۱۱. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/645540
انوشه، حسن (۱۳۸۱). دانشنامه ادب فارسی (جلد ۷). سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
ترکاشوند، نازبانو (۱۳۸۸). بررسی تطبیقی کاربرد بومی رنگ‌ها در ایران با علم روانشناسی رنگ (مطالعه موردی: منظومه هفت‌پیکر). کتاب ماه ادبیات، (۱۴۸) ۳۶-۴۱. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/543324
الحسنی الحسینی، ابوالقاسم علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن طاووس (۱۹۹۴). مهج‌الدعوات و منهج‌العبادات (حسین الاعلمی، مقدمه و تعلیق). موسسه الاعلمی للمطبوعات. ثروت، منصور (۱۳۷۰). گنجینه حکمت در آثار نظامی. انتشارات امیرکبیر.
حسنی، مریم (۱۳۹۳). بررسی نمادها و زبان تصویر در هفت‌پیکر نظامی [پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی]. پایان-نامه‌ها و رساله‌های الکترونیکی دانشگاه آزاد اسلامی.
خانقاهی سرخسی، خواجه ابونصر طاهر بن محمد (۱۳۴۷). گزیده در اخلاق و تصوف. بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
زرین‌کوب، عبدالحسین (۱۳۷۲). پیر گنجینه: در جستجوی نظامی. انتشارات علمی.
زرین‌کوب، عبدالحسین (۱۳۸۶). پیر گنجه در جستجوی ناکجاآباد (ویرایش ۷). سخن. ستاری، جلال (۱۳۸۲). پژوهشی در قصه هفت‌پیکر نظامی. نشر مرکز.
شاه کرمی، محمدرضا و صحرایی، قاسم و حیدری، علی (۱۴۰۱). کارکرد معنایی رنگ در مثنوی‌های عطار در انطباق با نگاره‌های غنایی هفت‌گنبد بهرام گور. مطالعات هنر اسلامی، 19 (۴۷) ۲۶۶-۲۴۰. https://doi.org/10.22034/ias.2022.320995.1830
شیخی، علیرضا (۱۳۹۵). واکاوی مناسبات قدرت در عهد شاهرخ تیموری و بازتاب آن در آثار منبت خراسان [رساله دکتری، دانشگاه هنر ایران]. پایان‌نامه‌ها و رساله‌های الکترونیکی دانشگاه هنر ایران.
صراف، مرتضی (۱۳۵۲). رسایل جوانمردان مشتمل بر هفت فتوت‌نامه: قسمت ایران‌شناسی. انستیتو فرانسوی پژوهش‌های علمی در ایران. عباسی، سکینه (۱۳۸۹). نقد و بررسی گنبد سفید (براساس قصه هفتم منظومه هفت‌پیکر حکیم نظامی گنجوی). کاوش‌نامه زبان و ادبیات فارسی، 11(۲۰) ۲۲۴-۲۰۳. https://doi.org/10.29252/kavosh.2010.2511
کاشانی، کمال‌الدین عبدالرزاق. (۱۳۶۹). تحفه‌الاخوان فی خصایص الفتیان (سید محمد دامادی، مقدمه، تصحیح و تعلیق). علمی و فرهنگی. کربن، هانری (۱۳۶۳). آیین جوانمردی (احسان نراقی، مترجم). نشر نو. (چاپ اثر اصلی 1961)
لینگز، مارتین (۱۳۹۴). نماد و سرنمون (زهرا عبدالله، مترجم). اطلاعات. (چاپ اثر اصلی 1991)
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۷۶). راهیان کوی دوست: شرح حدیث معراج.
شفق. معین، محمد (۱۳۳۸). تحلیل هفت‌پیکر نظامی. دانشگاه تهران.
مقدم اشرفی، مختاروونا (۱۳۶۷). همگامی نقاشی با ادبیات در ایران. نگاه.
مقصودی، نرگس (۱۴۰۱). مطالعه تطبیقی اشعار گنبد سفید نظامی با چهار نگاره منتخب با تکیه بر دیدگاه ژرار ژنت. جستارنامه فرهنگ و هنراسلامی، 3، 107-119. https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1985901
موسوی لر، اشرف السادات و زهتاب، فاطمه (۱۳۹۳). نقد نشانه‌شناختی نگاره بهرام گور در گنبد سپید براساس رمزگان تصویری امبرتو اکو. مطالعات تطبیقی هنر، 4(۸) ۶۹-۴۹. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23453842.1393.4.8.4.7
نظامی گنجه ای (1392). خسرو و شیرین؛ متن علمی. انتقادی از روی 14نسخه خطی. به تصحیح بهروز ثروتیان، امیرکبیر.
نظامی، گنجوی (۱۳۸۵). هفت‌گنبد (ترجمه و شرح). نشر نی. هانت، رولاند (۱۳۷۸). هفت کلید رنگ‌درمانی (ناهید ایران‌نژاد، مترجم). جمال‌الحق. (چاپ اثر اصلی 1973)
وثاقتی جلال، محسن، فرجی، شیما و نصیری، زهرا (۱۳۹۹). بررسی کمال‌گرایی ایرانی اندر هفت‌پیکر نظامی با تأکید بر اسطوره بزرگ بانوی هستی. عرفانیات در ادب فارسی، 11(۴۳) ۱۹۹-۹۱. https://civilica.com/doc/1724687/
Abbasi, S. (2010). Critique and Review of the White Dome (Based on the Seventh Story of Haft Peykar by Hakim Nizami Ganjavi) [Naghd va Barrasi-ye Gonbad-e Sefid (bar asas-e ghesse-ye haftom-e manzume-ye Haft Peykar-e Hakim Nezami Ganjavi)]. Kavoshnameh Journal of Persian Language and Literature, 11(20), 224-203. https://doi.org/10.29252/kavosh.2010.2511 (in Persian)
Ahmadi Maleki, R. (1999). Colored Figures of Haft Peykar [Peykarhaye Rangi Haft Peykar]. Fiction Literature, (52), 18-29. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/193725 (in Persian)
Al-Hasani Al-Husseini, A. (1994). Mahj al-Da'awat wa Manhaj al-'Ibadat [Mahj al-da'vat va manhaj al-'ebadat]. (H. Al-A'lami, Ed. & Annot.). Al-A'lami Institute for Publications. Beirut. (in Persian)
Amani Tehrani, A. (2004). Visual Expression in Nizami's Haft Peykar along with Analysis of Eight Selected Miniatures [Biane Tajassomi dar Haft Peykar Nezami Hamrah ba Tahlile Hasht Negareh-ye Bargoozideh]. Art Journal, (60), 88-111. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/645540 (in Persian)
Anousheh, H. (2002). Encyclopedia of Persian Literature (Vol. 7) [Daneshname-ye adab-e Farsi (jeld-e 7)]. Chap va Entesharat-e Vezarat-e Farhang va Ershad-e Eslami. Tehran. (in Persian)
Ashrafzadeh, R. (2006). Toranj, a Fruit of the Heavenly Fruits [Toranj, Mi'vei Az Jens-e Mi'vehaye Beheshti]. Quarterly Journal of Persian Literature Islamic Azad University of Mashhad, (9), 21-34. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/369408 (in Persian)
Corbin, H. (1984). The Ritual of Chivalry [Aein-e Javanmardi]. (Ehsan Naraghi, Trans.). Nashr-e No. (Original work published 1961) (In Persian)
Hasani, M. (2014). Investigation of Symbols and Visual Language in Nizami's Haft Peykar [Barrasi-e namadha va zaban-e tasvir dar Haft Peykar-e Nezami]. [Master's thesis, Islamic Azad University]. Electronic Dissertations and Theses Islamic Azad University (ETDs). (in Persian)
Hunt, R. (1999). Seven Keys to Color Therapy [Haft Kelid-e Rang-darmani]. (Nahid Irannejad, Trans.). Jamal-ol-Haq. (Original work published 1973) (in Persian)
Kashani, K. A. (1990). Gift for the Brethren on the Characteristics of the Fotowwat [Tohfat al-ekhvan fi khasayes al-fotyan]. (S. M. Damadi, Ed. & Annot.). Elmi va Farhangi. Tehran. (in Persian)
Khaneqahi Sorkhasi, Kh. A. T. (1968). A Selection on Ethics and Sufism [Gozideh dar akhlaq va tasavvof]. Bank-e Tarjomeh va Nashr-e Ketab. Tehran. (in Persian)
Lings, M. (2015). Symbol and Archetype [Namad va Sarnemoon]. (Zahra Abdollah, Trans.). Ettela'at. (Original work published 1991) (in Persian)
Maghsoudi, N. (2022). Comparative Study of Nizami's White Dome Poems with Four Selected Miniatures Based on Gerard Genette's Perspective [Motale'e Tatbighi-e Ash'ar-e Gonbad-e Sefid-e Nezami ba Chahar Negareh-ye Montakhab ba Takyeh bar Didgah-e Zharar Genet]. Jostarnameh of Islamic Culture and Art, 3, 119-107. https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1985901 (in Persian)
Mesbah Yazdi, M. T. (1997). Travelers on the Path of the Friend: A Commentary on the Hadith of the Ascension [Rahian-e kuy-e dust: sharh-e hadith-e me'raj]. Shafaq. Tehran. (in Persian)
Moein, M. (1959). Analysis of Nizami's Haft Peykar [Tahlil-e Haft Peykar-e Nezami]. University of Tehran. Tehran. (in Persian)
Moghaddam Ashrafi, M. (1988). The Concomitance of Painting and Literature in Iran [Hamgami-e naghashi ba adabiyat dar Iran]. Negah. Tehran. (in Persian)
Mousavi Lar, A. S. & Zehtab, F. (2014). Semiotic Critique of the Painting of Bahram Gur in the White Dome Based on Umberto Eco's Visual Codes [Naghd-e Neshaneshenakhti-e Negareh-ye Bahram Gur dar Gonbad-e Sepid bar Asas-e Ramzegan-e Tasviri-e Umberto Eco]. Comparative Studies of Art, 4(8), 69-49. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23453842.1393.4.8.4.7 (in Persian)
Nizami Ganjavi. (1431). Khamsa (Manuscript VP-1000) [Manuscript]. The State Hermitage Museum, Saint Petersburg, Russia. https://www.hermitagemuseum.org/digital-collection/233351?lng=ru
Nizami Ganjavi. (1463). Khamsa (CBL Per 171) [Manuscript]. Chester Beatty Library, Dublin, Ireland. http://viewer.cbl.ie/viewer/image/Per_171/300/
Nizami Ganjavi. (1481). Khamsa of Nizami (MS Or. 12208) [Manuscript]. British Library via Wikiwand. https://www.wikiwand.com/en/articles/Khamsa_of_Nizami_(Tabriz,_1481 Nizami Ganjavi. (1494–1495). Khamsah (Or 6810) [Manuscript]. British Library, London, United Kingdom. http://www.bl.uk/manuscripts/FullDisplay.aspx?ref=Or_6810 Nizami Ganjavi. (1524–1525). “Bahram Gur in the White Palace on Friday,” Folio 235 from a Khamsa (Quintet) of Nizami of Ganja (Accession No. 13.228.7.14) [Manuscript folio]. Metropolitan Museum of Art, New York, NY, United States. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/446610
Nizami Ganjavi. (1560–1561). Khamseh (Supplément persan 1956) [Manuscript]. Bibliothèque nationale de France via Biblissima. https://portail.biblissima.fr/ark:/43093/mdata80a061ba3ebcfb6a5d6698b5bf8837b2b0a61686
Nezami Ganjavi. (2006). Haft Gonbad [Haft-gonbad] (translated and explained). Nashr-e Ney. Tehran. (in Persian)
Nezami Ganjavi. (2013). Khosrow and Shirin: A Critical Edition Based on 14 Manuscripts; Scientific Edition [Khosrow va Shirin: matn-e elmi, enteqadi az rooy-e 14 noskhe-ye khatti]. (B. Servatian, Ed.). Amirkabir. Tehran. (in Persian)
Nizami Ganjavi. (ca. 1430). “The Eavesdropper,” Folio 47r from a Haft Paikar (Seven Portraits) of the Khamsa (Quintet) of Nizami of Ganja (Accession No. 13.228.13.6) [Manuscript folio]. Metropolitan Museum of Art, New York, NY, United States. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/455059
Sarraf, M. (1973). Epistles of the Chivalrous Comprising Seven Fotowwat-namahs [Rasayel-e Javanmardan moshtamel bar haft fotowwat-nameh: ghesmat-e Iran-shenasi]. Institut Français de Recherche en Iran. Tehran. (in Persian)
Sattari, J. (2003). A study on the story of Nezami’s Haft Paykar [Pajouheshi dar ghesseh-ye Haft-Paykar-e Nezami]. Markaz Publishing. (in Persian)
Servat, M. (1991). The treasury of wisdom in Nezami's works [Ganjineh-ye hekmat dar asar-e Nezami]. Amirkabir Publications. (in Persian)
Shah Karami, M. R., Sahraei, Gh., & Heydari, A. (2022). The Semantic Function of Color in Attar's Masnavis in Accordance with the Lyrical Miniatures of Bahram Gur's Seven Domes [Kardkard-e Ma'na'i-e Rang dar Masnavi-ha-ye Attar dar Enetebaq ba Negareh-ha-ye Ghana'i-ye Haft Gonbad-e Bahram Gur]. Islamic Art Studies, 19(47), 266-240. https://doi.org/10.22034/ias.2022.320995.1830 (in Persian)
Sheikhi, A. (2016). Analysis of Power Relations in the Era of Shahrokh Timurid and its Reflection in Khorasan Woodcarving Works [Vakavi-ye monasebat-e ghodrat dar ahd-e Shahrokh-e Timuri va baztab-e an dar asar-e monabbat-e Khorasan]. [Doctoral dissertation, Iran University of Art]. Electronic Dissertations and Theses Iran University of Art (ETDs). (in Persian) Torkashvand, N. (2009). A Comparative Study of the Indigenous Application of Colors in Iran with Color Psychology (Case Study: Haft Peykar) [Barresi Tatbighi-e Karbord-e Bumi-e Rangha dar Iran ba Elm-e Ravanshenasi-e Rang (Motale'e Moredi: Manzumeh Haft Peykar)]. Literature Monthly, (148), 36-41. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/543324 (in Persian)
Vothaghti Jalal, M., Faraji, Sh. & Nasiri, Z. (2020). Study of Iranian Perfectionism in Nizami's Haft Peykar with Emphasis on the Great Myth of the Lady of Existence [Barresi-e Kamalgara'i-ye Irani Andar Haft Peykar-e Nezami ba Ta'kid bar Ostureh-ye Bozorg-e Banu-ye Hasti]. Mysticism in Persian
Literature, 11(43), 199-91. https://civilica.com/doc/1724687/ Zarrinkoub, A. (1993). The elder of the treasury: In search of Nezami [Pir-e ganjineh: Dar jostojou-ye Nezami]. Elmi Publications. (in Persian)
Zarrinkoob, A. (2007). The old man of ganjeh in search of nowhere [Pir-e Ganjeh dar jostojuy-e nakoja-abad] (7th ed.). Sokhan. Tehran. (in Persian)