نشریه هنرهای زیبا: هنرهای تجسمی

نشریه هنرهای زیبا: هنرهای تجسمی

تحلیل طراحی و خوانایی کتیبه‌های بناییِ حَوقَلِه (لا حول) در سده‌های دهم تا سیزدهم هجری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس ارشد هنر اسلامی (نقاشی ایرانی،) گروه هنر اسلامی، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه مطالعات موزه، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران.
چکیده
خط بنایی از خطوط مورداستفاده در کتیبه نگاری بوده که با طراحی های مختلفی در ابنیه تاریخی اجرا شده است. عبارت «لا حول و لا قوه الا بالله العلی العظیم» که در اصطلاح به «لا حول» یا «حوقله» موسوم است، از نقوش پرتکرارهای بنایی است و بر اساس نمونه های موجود در تزیینات کتیبه‌ای معماری ایران، از سده دهم هجری به بعد دیده می‌شود. با بررسی کتیبه‌های بنایی «حوقله» در بازه زمانی مذکور، شش مورد متعلق به منطقه اصفهان به‌عنوان نمونه‌های موجود و قابل‌مطالعه، شناسایی شدند. بااین‌حال، مطالعات انجام‌شده در زمینه اصول ترسیم کتیبه‌های بنایی، همچنان محدود و پراکنده است. هدف این پژوهش، تحلیل قواعد و شیوه طراحی کتیبه‌های بنایی «حوقله» و فهم نحوه شبکه بندی آن‌ها در قالب خط بنایی است؛ تا بتوان با دستیابی به الگوی صحیح و کاربردی، طرح‌هایی متناسب با ابنیه مذهبی را بر اساس الگوهای پیشین بازآفرینی نمود. روش گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای و مشاهده میدانی، با رویکرد توصیفی‌- تحلیلی بوده؛ که نتایج آن به طور کیفی ارائه شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که طراحی کتیبه‌های بنایی «حوقله»، بر پایه سه نوع شبکه هندسی با زوایای خطوط 90، 45 و 50 درجه و رعایت فضای سواد و بیاض استوار است. با بررسی نسبت سواد به بیاض نمونه‌‌ها مشخص شد که در اکثر آن‌ها، واحدهای سواد و بیاض دارای ابعاد یکسان هستند و این امر منجر به ایجاد نظم بصری شده است. بااین‌حال، در نمونه «مسجد سید» واحدها به‌ویژه در بخش بیاض به مقیاس‌های کوچک‌تر یعنی نیم‌واحد یا ربع‌واحد تقلیل یافته‌اند؛ که موجب ایجاد تنوع در طرح، دقت در ترکیب‌بندی و انطباق با زیرساخت شده است. همچنین در این مطالعه، چهار چیدمان کلی برای طراحی «حوقله» در قالب خط بنایی شناسایی شد. این فرآیند می تواند با دستیابی به الگوهایی برای چینش کلماتِ این عبارت در طرح، به نحوی که هم صحت نوشتار داشته باشد و هم زیبایی، در مرمت تزیینات معماری اماکن تاریخی و یا اجرای کتیبه های نوین و پیشنهادی در بناهای معاصر، به کار آید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

- Al-Naht. (1952). Sculpture ]Al-Naht.[ Majma’ al-Lughah al-'Arabiyyah bi-l-Qahirah, (7), 201–204. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/497964/ (in persian)
- Carter, D. E. (1999). Working with type exhibitions. Roto Vision SA.
- Faza’eli, H. (1971). Calligraphy Atlas] Atlas-e khat[. Anjoman Asar Melli Esfahan. (in persian)
- Ghazali Tusi, A. M. (1954). The Alchemy of Happiness (Vol. 2; A. Aram, Ed.) ]Kimiya-ye Sa’adat[. Ketabkhaneh va Chapkhaneh Markazi. (in persian)
- Hamiri, N. B. S. (1998). Shams al-Uloom and medicine of Kalam al-Arab man al-Kloom (Vol. 3) ]Shams al-‘Ulum wa Dawa’ Kalam al-'Arab min al-'Ulum[. Dar al-Fikr. (in persian)
- Honarfar, L. (1971). Treasury of Historical Monuments of Isfahan ]Ganjineh-ye Asar-e Tarikhi-ye Esfahan[. Saghafi. (in persian)
- Jowhari-Farabi, I. B. H. (1985). Al-Sihah in Language and Sciences ]Al-Sihah fi al-Lughah wa al-'Ulum[. Dar al-'Ilm lil-Malayeen. (in persian)
- Keshavarzi-Miandashti, H. R. (2019). Banna’i Script: Definition, Division, Teaching, Analysis. ]Khat-e Bana’i: Ta’rif, Taghseem, Ta’lim, Tahlil.[ Arma. (in persian)
- Keshavarzi-Miandashti, H. R., & Feizabi, B. (2017). Typology of the Banna’i (ma’qili) Script Based on Design Method and Execution Techniques ]Guneh-Shenasi-ye Khat-e Bana’i (Mu’aqqali), bar asase shive-ye tarrahi va ravesh-haye ejraei[. Iranian Journal of Handicrafts, 1(1), 47–62. https://doi.org/10.22052/hsi.2017.111644 (in persian)
- Mahir al-Naqsh, M. (1991). Banna’i Script ]Khat-e Bana’i[. Sorush. (in persian)
- Mahir al-Naqsh, M. (1982). Tilework of Iran ]Kashi-kari-ye Iran[. Muzeh-ye Reza Abbasi. (in persian)
- Mayel-Heravi, N. (1993). Book Illumination in Islamic Civilization ]Ketab-Ara’i dar Tamaddon-e Eslami[ . Astan Quds Razavi. (in persian)
- Moeini, M. (2014). Under the Hawqala/ Hawqala ]Zeyl-e Hoqleh / Hoqleh [. In Daneshnameh-ye Jahan-e Eslam (Vol. 14, pp. 459-460). https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1699361/ (in persian)
- Monshi-Qomi, Q. A. (2004). The Garden of Art (A. Soheili-Khansari, Ed.) ]Golestan-e Honar[. Manouchehri. (in persian)
- Necipoglu, G. (2010). Geometry and Decoration in Islamic Architecture (M. Qeyoumi-Bidhendi, Trans.) ]Hendeseh va Taz’in dar Me’mari-ye Eslami[. Roozaneh. (in persian)
- Qusheyri, A. B. H. (1995). Risaleh-ye Qusheyriyeh (A. A. B. Othman, Trans.; B. Forouzanfar, Ed.) ]Resaleh-ye Qusheriyeh[. Elmi va Farhangi. (in persian)
- Qubadiani, N. (1969). Vajh-al-Din (G. R. A’vani, Ed.) ]Vajh al-Din[. Ketabkhaneh Tahoori. (in persian)
- Quchani, A. (2001). The Manifestation of Ali (AS) in Kufic Banna’i Script: The Ma’qili (Banna’i) Style ]Tajalli 'Ali (a.s.) bar Khat-e Kufi-ye Bana’i, Khat-e Bana’i (Mu’aqqali)[. Ketab-e Mah-e Honar. Vihe Imam Ali dar Honar-e Ammeh, (31-32), 90–91. http://noo.rs/EVdEO (in persian)
- Quchani, A. (1985). Ma’qili Kufic Script in Ancient Mosques of Isfahan ]Khat-e Kufi-ye Mu’aqqali dar Masajed-e Bastani-ye Esfahan[. Bonyad-e Andisheh-ye Eslami. (in persian)
- Sajjadi, A. (1996). Evolution of the Mihrab in Islamic Architecture of Iran from the Beginning to the Mongol Invasion ]Sir-e Tahavvol-e Mehrab dar Me’mari-ye Eslami-ye Iran az Aghaz ta Hedlye Moghol[. Sazman-e Mirath-e Farhangi-ye Keshvar. (in persian)
- Sanai, M. B. A. (1995). The Garden of Truth and the Law of the Way (M. T. Modarres Razavi, Ed.) ]Hadiqat al-haqiqa wa Shari’at al-tariqa[. Daneshgah-e Tehran. (in persian)
- Serrell, B. (2015). Exhibit labels: An interpretive approach. Rowman & Littlefield.
- Suzani-Samarqandi, M. B. A. (1959). Collection of Poems (N. Shah-Hosseini, Ed.) ]Divan-e Ash’ar[. Amirkabir. (in persian)
- Zomorshidi, H. (2005). Tilework of Iran: Ma’qili Script (Vol. 3) ]Kashi-kari-ye Iran: Khat-e Mu’aqqali[. Sazman-e Omran va Behsazi-ye Shahri. (in persian)
 
منابع
ـ النحت. (1331). مجمع­اللغه العربیه بالقاهره. (7)، 201- 204. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/497964/
ـ جوهری ­فارابی، اسماعیل­بن حماد. (1407ه.ق). الصحاح فی­اللغه والعلوم. دارالعلم للملایین.
ـ حمیری، نشوان­بن سعید. (1420 ه.ق). شمس­العلوم ودواء کلام­ العرب من ­الکلوم (المجلد الثالث). دارالفکر.
ـ زمرشیدی، حسین. (1384). کاشی­کاری ایران: خط معقلی (جلد سوم). سازمان عمران و بهسازی شهری.
ـ سجادی، علی. (1375). سیر تحول محراب در معماری اسلامی ایران از آغاز تا حمله­ مغول. سازمان میراث فرهنگی کشور.
ـ سنایی، مجدود­بن آدم. (1374). حدیقه­الحقیقه و شریعه­الطریقه (محمدتقی مدرس رضوی، مصحح). دانشگاه تهران.
ـ سوزنی­ سمرقندی، محمد‌بن علی. (1338). دیوان اشعار (ناصرالدین شاه‌حسینی، مصحح). امیرکبیر.
ـ غزالی ­طوسی، ابوحامد­محمد. (1333). کیمیای سعادت (احمد آرام، مصحح؛ جلد دوم). کتابخانه و چاپخانه­ مرکزی.
ـ فضائلی، حبیب­الله. (1350).  اطلس خط. انجمن آثار ملی اصفهان.
ـ قبادیانی، ناصرخسرو. (1348). وجه­الدین (غلام‌رضا اعوانی، مصحح). کتابخانه­ طهوری.
ـ قشیری، عبدالکریم­بن هوازن. (1374). رساله­ قشیریه (ابوعلی احمدبن عثمانی، مترجم؛ بدیع­الزمان فروزانفر، مصحح). علمی و فرهنگی.
ـ قوچانی، عبدالله. (1380). تجلی علی (ع) بر خط کوفی بنایی، خط بنایی (معقلی)، کتاب ماه هنر. ویژه امام علی در هنر عامه (32- 31). 90-91. http://noo.rs/EVdEO
ـ قوچانی، عبدالله. (1364). خط کوفی معقلی در مساجد باستانی اصفهان. بنیاد اندیشه­ اسلامی.
ـ کشاورزی­ میاندشتی، حمیدرضا. (1398). خط بنایی (تعریف، تقسیم، تعلیم، تحلیل). آرما.
ـ کشاورزی ‌میاندشتی، حمیدرضا و فیزابی، بهمن. (1396). گونه­شناسی خط بنایی (معقلی)، بر اساس شیوه­ طراحی و روش­های اجرایی. هنرهای صناعی ایران. 1 (1). 47– 62. https://doi.org/10.22052/hsi.2017.111644
ـ ماهرالنقش، محمود. (1370). خط بنایی. سروش.
ـ ماهرالنقش، محمود. (1361). کاشی­کاری ایران. موزه­ رضا عباسی.
ـ مایل ­هروی، نجیب. (1372).  کتاب­آرایی در تمدن اسلامی. آستان قدس رضوی.
ـ معینی، محسن. (1393). ذیل حوقله/حوقله. دانشنامه جهان اسلام (جلد 14). 459- 460. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1699361/
ـ منشی قمی، قاضی احمد. (1383). گلستان هنر (احمد سهیلی خوانساری، مصحح). منوچهری.
ـ نجیب ­اوغلو، گل­رو. (1389). هندسه و تزیین در معماری اسلامی (مهرداد قیومی ­بیدهندی، مترجم). روزنه. (چاپ اصلی اثر 1996)
ـ هنرفر، لطف­الله. (1350).  گنجینه­ آثار تاریخی اصفهان. ثقفی.