1
گروه هنرهای سنتی، پژوهشگاه میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری
2
دانشگاه شاهد
10.22059/jfava.2026.401282.667563
چکیده
نگارههای شاهنامهطهماسبی بهعنوان یکی از فاخرترین آثار مصورایرانی، افزونبر بازنمایی داستانهای شاهنامه فردوسی، فضای معماری، زیست انسانی و فرهنگ بصری عصرصفوی را نیز ثبت کردهاست. در دل این نگارهها، دوعنصر برجسته هنرهای تزئینی ایرانی، یعنی گرهچینی چوبی و خاتمکاری عصر صفوی نیز بازتاب یافته است. در این مقاله نقش این دو عنصر در فضاسازی نگارههای این نسخه، مورد بررسی قرارگرفته است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی و به شیوه کتابخانهای به بررسی چگونگی بهکارگیری نقوش گرهچینی و خاتم در فضاسازی تصویری نگارههای شاهنامه طهماسبی میپردازد و درپی پاسخ به این پرسش است که این نقوش چه کارکردهایی از نظرمعنایی، روایی و زیباشناسی در بستر تصویر دارند؟ یافتهها حاکی از آن است که نگارگران با بهرهگیری از فرمها و الگوهای گرهچینی و خاتم، موفق به بازآفرینی فضاهایی با بارمعنایی اشرافی و درباری شدهاند. این ساختارهای تزئینی به مثابه «زبان تصویری» عملکرده و ازطریق تقارن و پیچیدگی الگوها، رنگ و جایگاه قرارگیری، مفاهیمی چون مرزبندی نمادین میان مکان مقدس و دنیوی، نقش شخصیتها، میزان قدرت و ساختارفضایی روایت را به مخاطبان منتقل میکنند. این مباحث ازطریق مطالعه دوازده نگاره از دورههای ابتدایی شاهنامه طهماسبی(تا بخش کیانیان) که از تصاویر گرهچینی چوبی و خاتم بهرهمند بودهاند، به نتیجه رسیدهاست.
)